Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Następny

Powrót

pauza

We wtorek 10 marca 2026 r. w Muzeum Monet i Medali Jana Pawła II przy ul. Jagiellońskiej 67/71 w Częstochowie odbyło się uroczyste spotkanie Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności.  Wydarzenie zostało zorganizowane przez Oddział IPN w Katowicach oraz Region Częstochowski NSZZ „Solidarność” w 45. rocznicę podpisania porozumień strajkowych oraz rejestracji NSZZ „Solidarność”. Do udziału w uroczystości zostali zaproszeni przede wszystkim związkowcy NSZZ „Solidarność” oraz dawni opozycjoniści, odznaczeni przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Krzyżem Wolności i Solidarności. Wyjątkowy charakter jubileuszu podkreślił Honorowy Patronat Prezydenta RP Karola Nawrockiego oraz obecność zastępcy prezesa IPN, dr. Mateusza Szpytmy. 

Inauguracja obchodów 45. rocznicy rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” odbyła się  18 listopada 2025 r. w Teatrze Polskim im. Arnolda Szyfmana w Warszawie. Spotkanie w Częstochowie to kolejna okazja do zgromadzenia Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności z województwa śląskiego.

Następny

Powrót

pauza

– 10 listopada 1980 roku NSZZ „Solidarność” został zarejestrowany. Związek Zawodowy zaczął się przeobrażać w ogólnonarodowy ruch, który ostatecznie doprowadził do upadku systemu komunistycznego w Polsce i w Europie.

Z uznaniem witam inicjatywę Instytutu Pamięci Narodowej, aby obchody 45. rocznicy tamtego sukcesu uczcić podczas regionalnych spotkań Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności

– zaznaczył w liście skierowanym do uczestników wydarzenia Prezydent RP Karol Nawrocki. List odczytała  minister Beata Kempa.

Dr Karol Nawrocki wyraził w liście satysfakcję z możliwości publicznego uczczenia zasług dawnych działaczy w Częstochowie.

Podczas uroczystości pięciu działaczy opozycji: Leszek Borowiecki, Andrzej Margasiński, Michał Mecych, Bogusław Niklas i Andrzej Perliński zostało odznaczonych Krzyżami Wolności i Solidarności. W imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej odznaczenia wręczył zastępca Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr Mateusz Szpytma.

Leszek Adam Borowiecki był członkiem NSZZ „Solidarność” przy Zakładach Przemysłu Bawełnianego „Ceba” w Częstochowie. W sierpniu 1982 r. podczas trwających w Częstochowie zamieszek został zatrzymany i pobity przez funkcjonariuszy milicji. Ponadto został ukarany grzywną przez Kolegium do spraw Wykroczeń. W październiku 1982 r. Leszek Borowiecki otrzymał powołanie na długotrwałe ćwiczenia wojskowe, co miało być formą represji wobec byłych działaczy NSZZ „Solidarność”, a jednocześnie stanowiło przekroczenie uprawnień przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Wojskowej Służby Wewnętrznej. Leszek Borowiecki odbywał ćwiczenia wojskowe w 1 Brygadzie Saperów w Brzegu od 5 XI 1982 r. do 2 II 1983 r.

Andrzej Margasiński jako student Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach osiemdziesiątych był działaczem Niezależnego Zrzeszenia Studentów, a następnie członkiem NSZZ „Solidarność”. Andrzej Margasiński, pisząc pod pseudonimem „Jan Skowron”, był autorem tekstów i współredaktorem pisma „Odmowa”, które ukazywało się w latach 1982-1984. Wykrycie i zlikwidowanie w kwietniu 1984 r. przez Służbę Bezpieczeństwa drukarni spowodowało zakończenie wydawania pisma.

Michał Mecych był członkiem NSZZ „Solidarność” przy Zakładzie Budowy Maszyn w Częstochowie-Sabinowie. Początkowo działał w komitecie założycielskim, a następnie został wybrany na wiceprzewodniczącego Komisji Zakładowej. W związku z prowadzoną działalnością związkową w późniejszym okresie doświadczył szykan ze strony aparatu partyjnego, polegających na udaremnieniu możliwości pracy na zagranicznym kontrakcie. 5 XI 1982 r. został powołany do 1 Brygady Saperów w Brzegu na ćwiczenia wojskowe, co miało być formą represji wobec byłych działaczy NSZZ „Solidarność”, a jednocześnie stanowiło przekroczenie uprawnień przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa i Wojskowej Służby Wewnętrznej. Zwolnienie z ćwiczeń nastąpiło w marcu 1983 r.

Bogusław Niklas był współorganizatorem i założycielem NSZZ „Solidarność” w Miejskim Przedsiębiorstwie Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Zawierciu. Pełnił także funkcję wiceprzewodniczącego Komisji Zakładowej NSZZ „Solidarność” w ww. zakładzie pracy. W grudniu 1981 r. Bogusław Niklas uczestniczył w akcjach protestacyjnych, będących wyrazem sprzeciwu wobec polityki ówczesnych władz. Ze względu na rodzaj prowadzonej działalności, został internowany w dniu 13 XII 1981 r. i osadzony w Zakładzie Karnym w Strzelcach Opolskich. W dniu 10 III 1982 r. Bogusław Niklas został przeniesiony do Ośrodka Odosobnienia w Kokotku, gdzie przebywał do czasu uchylenia internowania, tj. do 13 III 1982 r.

Andrzej Perliński od sierpnia 1980 r. do czasu wprowadzenia stanu wojennego był działaczem NSZZ „Solidarność” w Wojewódzkim Przedsiębiorstwie Komunikacyjnym Katowice, Oddział Jastrzębie-Zdrój. Na terenie ww. zakładu pracy pełnił funkcję wiceprzewodniczącego zarządu związku. Ze względu na swoją działalność polityczną, w dniu 5 XI 1982 r. został internowany pod pozorem ćwiczeń w Wojskowym Obozie Internowania w Gorzowie Wielkopolskim (JW 1649). Wolność odzyskał 2 II 1983 r. po odbyciu ćwiczeń. Szkolenie rezerwistów w powyższej jednostce nie miało nic wspólnego z realizacją zadań związanych z obronnością kraju lub podnoszeniem umiejętności żołnierskich, a służyło jedynie do izolacji osób zaangażowanych w działalność opozycyjną i było dotkliwą represją polityczną wobec powołanych.

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowanie praw człowieka w PRL. Źródłem uchwalenia Krzyża Wolności i Solidarności jest Krzyż Niepodległości z II RP.

– Każdy z Was, kto otrzymał Krzyż Wolności i Solidarności jest człowiekiem, który walczył o lepszą Polskę, o jej niepodległość i nigdy się nie załamał. To jest jedyne odznaczenie Rzeczpospolitej, którego weryfikacja jest niezwykle dokładna. Nie może go otrzymać żadna osoba, która, chociażby przez chwilę, chociażby przez jeden dzień sprzeniewierzyła się tym zasadom, o których mówimy. Dzisiaj Polska Wam dziękuje

– podkreślił dr Mateusz Szpytma.

Przewodniczący Zarządu Regionu Częstochowskiego NSZZ „Solidarność” Jacek Strączyński podkreślił, że Damy i Kawalerowie Krzyża Wolności i Solidarności należą do grona osób, które w czasach zniewolenia komunistycznego wykazały się odwagą, wiernością wartościom i gotowością do sprzeciwu wobec niesprawiedliwości. Zaznaczył, że ich działalność i determinacja przyczyniły się do odzyskania przez Polskę wolności, a dzisiejsza uroczystość jest wyrazem wdzięczności oraz pamięci o ich zasługach.

Uroczystości zakończył wykład dr. hab. Adama Dziuby, Od solidarności do „Solidarności”, czyli Polaków drogi do wolności oraz koncert Mateusza Nagórskiego, Jacek Kaczmarski o wolności.

Następny

Powrót

pauza

Wydarzeniu towarzyszyły wystawy „Stan wojenny” – przygotowana przez Oddział IPN w Katowicach i Śląskie Centrum Wolności i Solidarności im. Dziewięciu z Wujka oraz „Tu rodziła się Solidarność” – przygotowana przez Instytut Pamięci Narodowej.

Uroczystość została objęta Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego

Organizatorzy: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach oraz Region Częstochowski NSZZ „Solidarność”.

Partner: Muzeum Monet i Medali Jana Pawła II.

Patronat medialny: „Gazeta Częstochowska”, Radio eM, Radio Fiat, Radio Jasna Góra, Radio Katowice, Tygodnik Katolicki „Niedziela”.

* * *

Porozumienie zawarte 31 sierpnia 1980 r. przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Gdańsku z Komisją Rządową po fali strajków przewidywało m.in. stworzenie niezależnych od władz związków zawodowych. 11 września gdańskie ustalenia zostały potwierdzone i uszczegółowione w ramach umowy zawartej w Hucie „Katowice” w Dąbrowie Górniczej pomiędzy Międzyzakładowym Komitetem Robotniczym a Komisją Rządową. Porozumienie to, nazwane od miejsca jego zawarcia katowickim, gwarantowało tworzenie i funkcjonowanie struktur nowych związków na terenie całego kraju. 17 września 1980 r. w Gdańsku przedstawiciele Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich i Międzyzakładowych Komisji Robotniczych powołali Komisję Porozumiewawczą oraz Komitet Założycielski Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. 24 września delegacja związkowa złożyła w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek o rejestrację NSZZ „S”. Miesiąc później, 24 października, SW zarejestrował nowy związek, jednak samowolnie dokonał zmian w przedłożonym statucie: wykreślił m.in. zapisy dotyczące prawa do strajku.  W odpowiedzi działacze oprotestowali tę decyzję i zapowiedzieli odwołanie do Sądu Najwyższego. Ten 10 listopada 1980 r. uchylił poprawki Sądu Wojewódzkiego i wpisał NSZZ „S” do rejestru związków zawodowych. Konfliktowi związanemu z rejestracją towarzyszyły rozmowy związkowców ze stroną rządową i ogłoszenie gotowości strajkowej; ostatecznie przedstawiciele „S” zgodzili się na dołączenie do Statutu aneksu, w którym uznawano kierowniczą rolę PZPR w państwie.

W województwie częstochowskim strajki trwały od 1 września 1980 r. (m.in. w MPK w Częstochowie i w Fabryce Maszyn w Radomsku). Regionalny Komitet Założycielski NSZZ „Solidarność”, z przewodniczącym Zdzisławem Bojarskim, powstał 28 września 1980 r. 10 listopada, w dniu rejestracji „Solidarności”, wojewoda częstochowski zobowiązał dyrektorów tamtejszych zakładów pracy do izolowania związkowców – m.in. usuwania plakatów oraz pozbawiania dostępu do radiowęzłów. Zapowiedział także użycie wojska do pacyfikowania ewentualnych strajków. Dyrektorzy zaczęli wykonywać polecenia wojewody, grożąc także zwalnianiem z pracy; wywołało to natychmiastową reakcję Regionalnej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „S” w Częstochowie i eskalację konfliktu w kolejnych dniach. 11 listopada zgromadzeni w klubie „Ikar” przy MPK związkowcy zażądali wyjaśnień, w kolejnym dniu – odwołania władz miejskich i wojewódzkich, a także przyjazdu przedstawicieli rządu. 14 listopada ogłoszono gotowość strajkową i zapowiedziano strajk ostrzegawczy na 19 dzień tego miesiąca. Ranem 19 listopada udało się osiągnąć porozumienie z rządową delegacją; w jego wyniku wojewoda, jego zastępcy, prezydent Częstochowy oraz przewodniczący Wojewódzkiej i Miejskiej Rady Narodowej stracili stanowiska. Efektem listopadowej ugody była także rezygnacja władz z budowy podziemnego przejścia na Jasną Górę, które utrudniałoby ruch pielgrzymkowy. Podczas protestu, 14 listopada, ukazał się pierwszy numer Biuletynu „Solidarność” Regionu Częstochowa.

Encyklopedia Solidarności - encysol.pl