English version
25 czerwca 2026 r. na cmentarzu parafialnym w Katowicach przy ul. Francuskiej odbyła się uroczystość oznaczenia znakiem pamięci „Tobie Polsko” grobu weteranów powstań śląskich Florentyny i Teofila Pojdów zorganizowana przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach. W wydarzeniu udział wzięli: potomkowie małżonków Pojdów, prezes Zarządu Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach Halina Kasznia, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach dr Andrzej Sznajder, proboszcz parafii Niepokalanego Poczęcia NMP w Katowicach ks. prałat dr Andrzej Suchoń, reprezentujący wojewodę śląskiego Adam Pazera, przedstawicielki Wydziału Kultury UM Katowice, delegacje stowarzyszeń – Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Śląskiego, Zarządu Śląskiego Wojewódzkiego Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych, Rodziny Katyńskiej, młodzież ze Szkół ZDZ w Katowicach, Bytomiu, Tychach oraz I Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Kopernika w Katowicach.
Przemówienia okolicznościowe wygłosili prezes Zarządu Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach Halina Kasznia, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach dr Andrzej Sznajder oraz wnuk Pojdów – Antoni Breguła.
Życiorysy Florentyny i Teofila Pojdów przedstawiła Maria Weronika Kmoch – historyczka, regionalistka, działaczka społeczna, autorka ich biogramów zamieszczonych na Wikipedii. Aktu oznaczenia grobu znakiem ,,Tobie Polsko” dokonał dyrektor dr Andrzej Sznajder, natomiast plakietą „Grób weterana” - prawnuczka bohaterów uroczystości Iwona Nowak. Modlitwie w intencji zmarłych przewodniczył ks. prałat dr Andrzej Suchoń. Ceremonię zwieńczyło złożenie kwiatów i zapalenie zniczy.
FLORENTYNA (1883–1958) I TEOFIL (18777–1950) POJDOWIE
Florentyna Morgał (Morgałła, Murgałł) urodziła się w 1883 r. w dzielnicy robotniczej Wanda Colonia na terenie Huty Laura (dziś Siemianowice Śląskie). Była córką Antoniego i Franciszki z domu Janotta. W 1907 r. wzięła ślub z Teofilem Franciszkiem Pojdą, starszym o 6 lat mężczyzną z Poręby, synem Franciszka i Florentyny z Wolffów, absolwentem szkoły średniej w Saksonii.
Na początku XX w. Pojda uruchomił w Bytomiu u zbiegu ul. Piekarskiej i Prusa warsztat kowalsko-ślusarski, który szybko zyskał renomę najlepszego w mieście. W czasie I wojny światowej, prawdopodobnie w ostatnich jej 2–3 latach, jako mistrz ślusarski i kowalski został wysłany do pracy w fabryce zbrojeniowej w Berlinie. Po jakimś czasie dołączyła do niego żona z dziećmi. Było ich troje: Zygmunt, Pelagia i Irena. Zygmunt studiował później we Lwowie. W czasie II wojny światowej był pułkownikiem Wojska Polskiego, potem mieszkał w Warszawie. Pelagia (po mężu Sulma) wyszła za mąż za pułkownika Wojska Polskiego i zamieszkała w Szczurowej koło Krakowa. Irena (po mężu Breguła) studiowała w Berlinie metaloplastykę artystyczną, potem uczyła się w Pradze w Czechosłowacji. Pracowała jako artystka rzeźbiarka. Jej prace wystawiano m.in. w Berlinie w 1938 r. Była wielokrotnie nagradzana. Czwarte dziecko Florentyna Pojdowa straciła w trakcie powstań śląskich.
Wniosek o odznaczenia, który Pojdowa złożyła w 1938 r., zawiera opis jej powstańczych doświadczeń. Posłuchajmy, jak je opisała: Brałam czynny udział w powstaniu górnosląskiem I-wszem 2-giem i 3-ciem. Pełniłam służbę w czasie powstań – jako kierowniczka czerw. krzyża, nosząc rannym pomoc na placu boju. Od II. Lutego 1919 r. należałam do P.O.W. [Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska] w Bytomiu. Podczas 1-wszego powstania miałam (…) zadanie – broń potajemnie powstańcom dowozić. (…) zostałam przez niemiecki „Grenzschutz” w Bytomiu aresztowaną i uwięzioną w znanych ciemnicach koszarowych, i do tego stopnia katowana że poroniłam moje dziecko, które miałam za cztery miesiące porodzić, byłam bez opieki lekarskiej bez kropli wody i bez używienia poczem przed komisją Aliantów przetransportowana do więzienia miejskiego gdzie mi wytoczono proces o zdradę Stanu. W drugiem powstaniu zdobyłam z koszar francuskich w Gliwicach za pomocą franc. kpt. Rejala – jedno auto naładowane bronią i oddałam powstańcom podczas zdobycia Chorzowa. (…) W trzeciem powstaniu zostałam ranna w nogę w Rozbarku pod Bytomiem zaopatrując rannych w czasie walk ulicznych (…). Poras drugi zostałam ciężko ranną w płuca pełniając funkcję kierowniczki Czerwonego Krzyża (…) będąc ówczas w pociągu pancernym (…).
Podczas plebiscytu na Górnym Śląsku Floretyna Pojdowa była zastępczynią radcy Eggelinga, zaangażowaną w działalność biura plebiscytowego w Bytomiu. Była referentką i mówczynią na wiecach na Górnym Śląsku i Zagłębiu. Działała pod pretekstem pracy w Czerwonym Krzyżu. Po latach wspominała: Podczas wiecu zostałam przez niemców poznaną i aresztowaną w Kluczborku gdzie mnie dotkliwie pobito (…) byłam aresztowana [we] Wrocławiu tam konsulat polski mnie zwięzenia uwolnił. Podczas głosowania byłam przewodniczącą komitetu plebiscytowego. Po plebiscycie kierowałam ruchem remigracyjnem.
Również Teofil Pojda wziął udział we wszystkich powstaniach śląskich i plebiscycie, był też członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Prowadząc zakład ślusarski w Bytomiu, przyjmował do terminu tylko młodych z okolicznych rodzin. Wielu z nich było członkami bytomskiego „Sokoła”, polskiej drużyny harcerskiej (pierwszej w mieście), oraz uczestnikami kampanii plebiscytowej i III powstania śląskiego. W piwnicach warsztatu Pojdy produkowano broń dla powstańców i odbywały się spotkania młodzieży polskiej z Rozbarku, tzw. pojdowców.
Kiedy w 1922 r. przy podziale Górnego Śląska Bytom został w Niemczech, Pojdowie postanowili wyprowadzić się na ziemie polskie. Dom przy ul. Cynkowej 23 w Katowicach, w którym mieszkali do śmierci, kupili od Niemca. Budynek nie istnieje.
Teofil Pojda miał zakład ślusarski, był też starszym cechu ślusarzy w Katowicach. W 1924 r. wraz z Aleksandrem Wodarczykiem przejął zakład przemysłowy „Młot” należący wcześniej do Herkulesa Werke (Nickelwerke). Zakład specjalizował się w wyrobie artykułów metalowych i naprawie kolejek wąskotorowych. Zatrudniał 87 robotników. Zlokalizowany był przy ul. Fabrycznej 3, a od 1927 przy ul. Krakowskiej. Później zakłady rzemieślnicze Pojdy zlokalizowane były przy ul. Żółkiewskiego 3 (Bogucice). Na początku lat 30. XX w. podano, że zajmowano się tu naprawą maszyn i przyborów drukarskich i sprzedawano żelazne taczki; był tu także zakład kowalski, ślusarski i maszynowy, sprzedawano bramy żelazne i wybory metalowe, organizowano autogeniczne spawanie.
Pojdowie działali społecznie. Teofil był organizatorem i prezesem Polskiego Związku Samodzielnych Rzemieślników i Przemysłowców Województwa Śląskiego oraz członkiem Komisji Propagandowo-Organizacyjnej katowickiego koła Związku Polskich Samodzielnych Rzemieślników i Przemysłowców na Śląsku. Z kolei Florentyna pełniła funkcję prezeski Towarzystwa Czytelni Ludowych w dzielnicy Zawodzie w Katowicach. Działała w Polskim Czerwonym Krzyżu (koło Zawodzie). Była członkinią Związku Powstańców Śląskich i Byłych Żołnierzy z siedzibą w Katowicach.
Tuż przed wybuchem II wojny światowej Florentyna Pojdowa przyczyniła się do wywozu ze Śląska dokumentów dotyczących powstań śląskich i plebiscytu, obawiając się, że wpadną w ręce Niemców. Materiały te (839 jednostek archiwalnych, 11,95 m bieżących dokumentów z lat 1919–1921) przechowywane są w Instytucie Piłsudskiego w Nowym Jorku, a kopie w Bibliotece Śląskiej w Katowicach.
Kiedy w 1939 r. Niemcy wkroczyli do Katowic, w mieszkaniu Pojdów znaleźć mogli m.in. zdjęcia, odznaczenia i dyplomy z wystaw w Berlinie ich córki Ireny Breguły, a nawet gratulacje od Adolfa Hitlera. Możliwe, że te pamiątki uratowały rodzinę w czasie okupacji. Wydaje się, że ten okres Pojdowie przeżyli spokojnie. Nie podejmowali walki, byli już starszymi ludźmi. Niemniej w czasie wojny zakład przemysłowy Teofila Pojdy funkcjonował.
Teofil Pojda nadal był aktywny zawodowo i społecznie. W latach 1945–1949 pełnił funkcję dyrektora Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach. W 1945 r. przewodniczył Komisji Egzaminacyjnych Mistrzowskich i Czeladniczych z blacharstwa, dekarstwa, instalacji wodnych i kanalizacyjnych, kowalstwa, wyrobu szkieł i narzędzi optycznych, ślusarstwa (w tym precyzyjnego i samochodowego), spawalnictwa oraz tokarstwa. Od 1945 r. był Prezesem Izby Rzemieślniczej w Katowicach, w której działał już przed 1939 r. jako radca. W 1947 r. został Prezesem Powiatowego Związku Cechów w Katowicach. Zrezygnował wówczas z przewodniczenia Izbie Rzemieślniczej oraz członkostwa w Wojewódzkiej Radzie Narodowej w Katowicach. W 1948 r. pisano o nim jako o naczelniku Wydziału Szkoleniowego Zakładu Doskonalenia Rzemiosła w Katowicach, a także prezesie całego zakładu.
W 1958 r. Florentyna Pojdowa zachorowała. Córka Irena zabrała ją do szpitala w Szopienicach, gdzie w obliczu braku wolnych łóżek Florentyna miała krzyknąć: Czy dla powstanki nie ma miejsca? Została przyjęta. Zmarła krótko później w wieku 75 lat. Mąż odszedł 8 lat wcześniej w wieku 73 lat.
Oboje już w międzywojniu zostali docenieni za działalność patriotyczną, a Teofil Pojda dodatkowo za pracę rzemieślniczą. Florentyna Pojdowa otrzymała Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi, Krzyż Niepodległości, Medal „Polska swemu obrońcy” i Medal pamiątkowy za wojnę 1918–1921. Teofil Pojda dostał Krzyż na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi, zaś w 1946 r. Złoty Krzyż Zasługi w uznaniu zasług dla pożytku Rzeczypospolitej Polskiej w dziele pracy organizacyjnej przy utworzeniu administracji państwowej i samorządu, uruchomienia uczelni i odbudowie demokratycznej państwowości polskiej na ziemiach województwa Śląsko-Dąbrowskiego. Z kolei w 1929 r., podczas Powszechnej Wystawy Krajowej w Poznaniu, został uhonorowany złotym medalem za artystyczną robotę stolarską. Z okazji 70 urodzin otrzymał od Izby Rzemieślniczej w Katowicach dyplom zasługi za owocną pracę oraz złoty medal.
Nasza obecność tutaj to kolejny przejaw docenienia ich działalności i postawy. Mam nadzieję, że dzięki tej uroczystości pamięć o wartościach, którymi się kierowali, które i dla nas mogą stanowić wzorzec, będzie trwać.
oprac. Maria Weronika Kmoch
Bibliografia – zob. hasła w Wikipedii: https://pl.wikipedia.org/wiki/Florentyna_Pojdowa oraz https://pl.wikipedia.org/wiki/Teofil_Pojda (dostęp 24 VI 2026 r.).
Wydarzenie przygotowywane jest w ramach akcji katowickiego oddziału IPN „Powstańcy to wiara, nadzieja i cud. Ocalmy groby powstańców śląskich od zapomnienia”, która ma na celu uhonorowanie i upamiętnienie powstańców śląskich spoczywających na terenie wszystkich województwa kraju a zarazem popularyzację bezprecedensowych na miarę historii Polski wydarzeń, jakimi były trzy powstania podjęte w latach 1919-1920-1921. W takich uroczystościach zazwyczaj biorą udział między innymi przedstawiciele IPN w Katowicach, rodzina, ale także władze samorządowe, służby mundurowe, kombatanci, duchowieństwo i młodzież szkolna. Podczas spotkania honorujemy groby Bohaterów poprzez montaż znaku pamięci „Tobie Polsko” w postaci proporczyka o rozmiarach ok. 20 x 8 cm wykonanego ze szkła artystycznego, na którym umieszczono inwokację „Tobie Polsko”, pod którą znajduje się wizerunek orła otoczonego datami powstań, a poniżej napisy „Grób Powstańca Śląskiego” i „Instytut Pamięci Narodowej”.
Polecamy lekturę artykułu Marii Weroniki Kmoch opublikowanego w listopadowym numerze z roku 2021 Miesięcznika Społeczno-Kulturalnego Śląsk - tekst w załączniku.