Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Warsztaty edukacyjne Michała Neumanna: „Opowieść o mamie i cioci…”

Znalazły się w obozie z odmiennych powodów. W pierwszej opowieści mama – Maria Hiszpańska – polska konspiratorka, która została złapana. Michał Neumann opowiedział o jej harcie ducha, o działaniach w obliczu okrucieństwa obozowego, w szczególności prowadzeniu dokumentacji graficznej realiów obozowych, samokształceniu oraz kształceniu innych więźniarek. W opowieści o cioctce Ragnie Neumann, etnicznie Niemce, wychowanej w polskiej tradycji, prowadzący przybliżył historię przypadkowego zdemaskowania zdrajczyni, Polki w szeregach Gestapo, w konsekwencji czego Ragna Neumann trafiła do obozu. Tam, jako Niemka dostała szansę na opuszczenie obozu. Ona jednak postawiła niemożliwy warunek: „Niechże ze mną wyjdą też moje koleżanki Polki…”. Jej historia pokazała, jakimi wartościami kierowało się pokolenie urodzone w dobie rozbiorów.

Kulminacyjnym momentem było doświadczenie, które miało na celu przybliżenie uczestnikom trudów, z jakimi borykały się więźniarki. Michał Neumann zaprosił chętnych do ustawienia się w kole, gdzie młodzi ludzie przekazywali sobie z rąk do rąk ciężkie cegły. To proste, ale wymagające zadanie symbolizowało wyczerpującą i często bezsensowną pracę fizyczną, którą więźniarki KL Ravensbruck wykonywały każdego dnia w obozie. Uczestnicy, zmagając się z ciężarem cegieł i presją czasu, mogli choć w minimalnym stopniu poczuć trud i zmęczenie, które były codziennością więzionych kobiet.

Życie i dokonania Katarzyny Kawurek oraz Natalii Tułasiewicz.

Maria Lorens opowiedziała o swojej mamie: Katarzynie Kawurek, więźniarce niemieckiego obozu koncentracyjnego Ravensbrück, harcece i członkini tajnej Drużyny Starszych Harcerek „Mury”. Maria Lorens rozpoczęła warsztaty od szczegółowej opowieści o życiu swojej mamy, która przed wojną aktywnie działała w harcerstwie, kultywując wartości patriotyczne i niepodległościowe. W czasie II wojny światowej Katarzyna Kawurek zaangażowała się w działalność konspiracyjną, co było zgodne z jej harcerskim etosem. Jako członkini ruchu oporu uczestniczyła w akcjach przeciwko okupantowi niemieckiemu, co doprowadziło do jej aresztowania przez Gestapo.

Po aresztowaniu Katarzyna Kawurek została wywieziona do obozu Ravensbrück. W obozie, pomimo nieludzkich warunków, głodu, chorób i niewolniczej pracy, Katarzyna pozostała aktywną uczestniczką tajnej działalności harcerskiej. Jako członkini Drużyny „Mury”, utworzonej w 1941 r., brała udział w działaniach mających na celu podtrzymywanie ducha oporu i solidarności wśród więźniarek. Maria Lorens podkreśliła, że jej mama, wraz z innymi harcerkami, uczestniczyła w tajnym nauczaniu, które obejmowało wykłady i pogadanki, a także tworzenie materiałów edukacyjnych.

Relacja Marii Lorens ukazała niezłomność Katarzyny Kawurek, która mimo cierpień i zagrożenia życia zachowała wierność wartościom harcerskim i patriotycznym.

„Jeśli echo ich głosów zamilknie, zginiemy” niezmiennie akcentuje znaczenie pamięci o więźniarkach Ravensbrück.

Warsztaty poświęcone Natalii Tułasiewicz, błogosławionej męczenniczce II wojny światowej, poprowadził Marek Gadowicz, OBEN IPN Białystok. Wychowana w głęboko religijnej i patriotycznej rodzinie, Natalia od najmłodszych lat kształtowała swoje wartości, które później znalazły odzwierciedlenie w jej pracy nauczycielskiej i działalności konspiracyjnej.

Mimo trudnej sytuacji rodzinnej, udzielała korepetycji, by wspierać schorowanych rodziców, a jednocześnie angażowała się w nowatorskie metody nauczania, wprowadzając elementy śpiewu, rysunku i historii w pracy z uczniami. Dewiza: „Bogu i Ojczyźnie służyć” stała się fundamentem jej życia.Po wybuchu wojny, mimo represji i wysiedlenia rodziny Tułasiewiczów, Natalia zorganizowała prowizoryczną szkółkę, a następnie zaangażowała się w tajne nauczanie w Krakowie.

Najbardziej emocjonującym momentem warsztatu Marka Gadowicza było omówienie pobytu Natalii w obozie Ravensbrück. Mimo tortur i cierpienia nie wydała nikogo, a w obozie kontynuowała działalność edukacyjną, ucząc współwięźniarki i organizując nabożeństwa. Historia jej męczeńskiej śmierci w komorze gazowej w Wielką Sobotę 31 marca 1945 r. wywołała wśród młodzieży głęboką refleksję nad sensem poświęcenia i siłą ludzkiego ducha.

Choć ich życie jest inspirujące, warsztaty zwróciły też uwagę na szerszy kontekst historyczny – losy innych więźniarek Ravensbrück, realia okupacji i systemowe prześladowania. Jest to przykład jak jednostkowe historie wpisują się w szersze wydarzenia, co pozwoliło lepiej zrozumieć uczestnikom złożoność II wojny światowej. Celem zajęć było nie tylko przybliżenie postaci tych niezwykłych kobiet, ale także rozwijanie krytycznego myślenia, empatii, zrozumienia kontekstu historycznego oraz inspiracja do refleksji nad wartościami, które kierowały ich życiem.

Podsumowanie warsztatów odbyło się w dwóch grupach: nauczyciele spotkali się w swoim gronie w głównej sali komendantury a uczniowie dyskutowali w mniejszej sali wystawienniczej. Rozmawiano o wrażeniach, emocjach, przemyśleniach. Młodzież wskazywała miejsca, które wywarły na nich największe wrażenie i pobudziły do myślenia. Zadawała pytania i szukała odpowiedzi. Dzieliła się listami, które napisała do więźniarek z Ravensbrück, swoimi wierszami oraz pracami graficznymi. Edukatorzy szczególnie podkreślali wartość osobistego kontaktu z przestrzenią historyczną, co w znacznym stopniu wpłynęło na nich oraz ich podopiecznych emocjonalne zaangażowanie i motywację do dalszej pracy edukacyjnej. Pobyt w KL Ravensbrück był nie tylko ważnym elementem rozwoju, ale również głębokim przeżyciem osobistym, które umocniło poczucie misji edukacyjnej w zakresie pamięci historycznej.