Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Następny

Powrót

pauza

W wydarzeniu udział wzięli: poseł na Sejm RP Wojciech Szarama, burmistrz miasta Radzionków dr Gabriel Tobor, wiceprzewodniczący Rady Powiatu Tarnogórskiego Jarosław Wroński, członek Zarządu Powiatu Tarnogórskiego Dariusz Szopa, przewodniczący Rady Miasta Radzionków Karol Majewski, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach dr Andrzej Sznajder, proboszcz parafii św. Wojciecha ks. kanonik dziekan dr Damian Wojtyczka, dyrektor Centrum Kultury „Karolinka” w Radzionkowie Justyna Konik, delegacje społeczności szkolnej Liceum Ogólnokształcącego im. Powstańców Śląskich w Radzionkowie oraz Szkoły Podstawowej nr 1 w Radzionkowie, mieszkańcy Radzionkowa. Szczególnymi uczestnikami wydarzenia byli przedstawiciele rodzin honorowanych powstańców śląskich na czele z  państwem Edeltraudą i Kazimierzem Włodarczakami, a także panami Kazimierzem Gwoździem, Stanisławem Gwoździem i Januszem Gwoździem.

Poczty sztandarowe wystawiły Urząd Miasta Radzionków, 17 Radzionkowska Drużyna Piechoty Zmechanizowanej oraz Liceum Ogólnokształcącego im. Powstańców Śląskich w  Radzionkowie. Asystę honorową wystawiła 17 Radzionkowska Drużyna Piechoty Zmechanizowanej. Przemówienia okolicznościowe wygłosili poseł na Sejm RP Wojciech Szarama, burmistrz Radzionkowa dr Gabriel Tobor oraz dyrektor Oddziału IPN w Katowicach dr Andrzej Sznajder, który przybliżył ideę akcji „Powstańcy to wiara, nadzieja i  cud - ocalmy groby Powstańców Śląskich od zapomnienia!” mającą na celu zewidencjonowanie jak największej liczby grobów, w których spoczywają powstańcy śląscy, a  dotąd nie figurujących w dostępnych ewidencjach prowadzonych przez instytucje samorządowe i państwowe. Biogramy bohaterów uroczystości przybliżyła Anna Binek-Zajda. Aktów oznaczenia grobów znakiem pamięci „Tobie Polsko” dokonał dyrektor dr Andrzej Sznajder, natomiast plakiety „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski” umieścili na mogiłach przedstawiciele rodzin – Alan Różycki w asyście chorążego Patryka Wiśniowskiego oraz Kazimierz Gwóźdź, po czym ks. proboszcz Damian Wojtyczka odmówił modlitwy w intencji zmarłych powstańców. Po złożeniu kwiatów i zapaleniu zniczy uczestnicy wydarzenia zapozowali do wspólnej pamiątkowej fotografii.

***

Kapitan Walter Larysz (Larisch) urodził się 31 marca 1898 r. w Ozimku. Jego ojciec był wysokim rangą niemieckim urzędnikiem, matka Polką. Po skończeniu szkoły ludowej w  Ozimku naukę kontynuował w opolskim gimnazjum. Podczas I wojny światowej powołany został do armii niemieckiej. Pełnił służbę frontową w artylerii i otrzymał stopień podporucznika. Po wojnie zamieszkał w Radzionkowie, gdzie zatrudnił się w aptece kierowanej przez ojczyma. Równolegle był aktywny w organizacjach konspiracyjnych, działał w kierowanej przez Jana Zejera tarnogórskiej strukturze Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska będąc jego adiutantem. W pierwszym powstaniu śląskim dowodził atakiem na koszary niemieckie w Tarnowskich Górach, jednak jego oddział został wyparty na teren Zagłębia Dąbrowskiego, skąd później bezskutecznie próbował ponownie przedrzeć się przez granicę pod Bobrownikami. Po klęsce zrywu wstąpił do Wojska Polskiego, rozpoczął ponadto studia w Poznaniu, gdzie zorganizował Akademickie Koło Górnoślązaków, któremu prezesował. Po drugim powstaniu śląskim wstąpił do Policji Plebiscytowej (Apo). Początkowo był adiutantem kapitana Niela w Gliwicach, następnie dowódcą sotni rybnickiej. Zginął 3 maja 1921 r. w Rybniku w trakcie walk o przejęcie kontroli nad Zakładem dla Psychicznie Chorych, w którym przebywali uzbrojeni Niemcy. Pośmiertnie odznaczony Krzyżem Niepodległości.

Emil Gajdas przyszedł na świat 23 listopada 1879 r. w Zabrzu. Ukończył gimnazjum w  Gliwicach, po czym kształcił się w seminarium duchownym we Wrocławiu. Wkrótce jednak wystąpił z niego i podjął studia na filologii klasycznej w Greisfaldzie, lecz po dwóch semestrach przeniósł się do Wrocławia, gdzie ostatecznie  ukończył studia chemiczne. Praktyki farmaceutyczne pobierał m.in. w Zielonej Górze i Strzelcach Opolskich. W 1913 r. rozpoczął pracę jako aptekarz w Radzionkowie. Od początku udzielał się społecznie. Był jednym ze współorganizatorów lokalnych oddziałów stowarzyszeń takich jak: Bank Ludowy, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” i kółko śpiewacze. 17 XI 1918 r. uczestniczył w zwołanym w  tarnogórskim hotelu „Prinz Regent” publicznym wiecu, na którym zorganizowano Polską Radę Ludową miasta Tarnowskie Góry, następnie wybrany został delegatem na Sejm Dzielnicowy w Poznaniu (3-5 grudnia 1918), a także członkiem Powiatowej Polskiej Rady Ludowej dla powiatu tarnogórskiego. Jednocześnie angażował się w tworzenie struktur powstańczych stając się jedną z głównych postaci Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Działał w Głównym Komitecie Wykonawczym POW GŚ w Bytomiu, na którego czele stał Józef Grzegorzek. Jako członek tej organizacji uczestniczył - wraz z komendantem POW GŚ na powiat tarnogórski Janem Zejerem- w pamiętnym zebraniu na terenie istniejącego do dziś w Bytomiu domu polskiego tzw. „UL”-a. Krótko po nim, w lutym 1919 roku, powiatowi spiskowcy zebrani w radzionkowskiej aptece, domu Gajdasa, złożyli przysięgę ślubując „walczyć do ostatniej kropli krwi, aż złączy się Górny Śląsk z Polską”. Uczestniczył w  pierwszym powstaniu śląskim. W wyniku konieczności wycofania się jego zgrupowania za Brynicę przebywał w obozie dla uchodźców w Szczakowej. W 1920 r. został mianowany polskim komisarzem plebiscytowym na powiat tarnogórski, a w sierpniu – w drugim zrywie – występował jako zastępca dowódcy powiatu tarnogórskiego wojsk powstańczych. W czasie trzeciego powstania śląskiego zajmował stanowisko komisarycznego burmistrza Tarnowskich Gór. Obok prowadzenia apteki nazwanej na cześć żony „Laura” trudnił się też nauczaniem fizyki i chemii w gimnazjum w Szarleju, angażował się ponadto w różne inicjatywy o  charakterze społeczno-gospodarczym, zawsze jednak mające wyraźny wymiar narodowy. Nadto prężnie działał w „Sokole”, Kole Śpiewaczym „Orion”, Polskim Związku Zachodnim, Towarzystwie Czytelni Ludowych.

W 1927 r. został członkiem Wydziału Powiatowego w Tarnowskich Górach oraz komisarycznym naczelnikiem gminy Radzionków, którym pozostawał przez dwa lata. Od 1932 r. wydawał „Głos Radzionkowski”. Sprawował także funkcje przewodniczącego Narodowo-Chrześcijańskiego Zjednoczenia Pracy w Tarnowskich Górach i Chrześcijańskiej Unii Gospodarczej Stanu Średniego. W latach 1930-1939 piastował mandat posła do Sejmu Śląskiego. Wraz z wybuchem II wojny, wobec groźby aresztowania przez Niemców z powodu uprzedniej działalności politycznej, 2 września 1939 r. opuścił Śląsk i dotarł do Lwowa. W  czerwcu 1940 r. wraz z rodziną trafił do Stratynia pow. Rohatyn. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej powrócił do Lwowa pod przybranym nazwiskiem Hajdas. Niedługo potem zdecydował się przedostać do Generalnej Guberni, zamieszkał w miejscowości Góra Kalwaria, gdzie jako Piotr Goraj pracował w charakterze ogrodnika w domu starców. W 1944 r. przemieścił się do Pilicy w okolice Zawiercia i podjął pracę magazyniera w spółdzielni mleczarskiej. W 1945 r. powrócił do Radzionkowa, gdzie znalazł zatrudnienie w Gminnej Radzie Narodowej. Niespełna trzy lata później został przeniesiony w stan spoczynku. Zmarł 9 grudnia 1948 r. w Radzionkowie.  

Pierwszą żoną Emila Gajdasa była Laura Larysz, 21 czerwca 1930 r. ożenił się ze Stefanią Spat, notabene siostrzenicą Laury, z którą miał syna Jana (ur. 1932 r.). Odznaczony Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i Zasługi, Krzyżem Niepodległości oraz Orderem Polonia Restituta 5 kl.

Laura Gajdas - matka Waltera Larysza, żona Emila Gajdasa urodziła się 26 czerwca 1877 r., zmarła 13 listopada 1919 roku - według niektórych źródeł przyczyną jej śmierci były powikłania po zapaleniu płuc, którego miała nabawić się podczas przenoszenia meldunków powstańczych przez graniczną rzekę Brynicę. Inna wersja jako przyczynę zgonu podaje brutalne pobicie w niemieckim więzieniu.

Piotr Gwóźdź urodził się 11 września 1895 r. w Radzionkowie jako syn Antoniego i Magdaleny Lipok. Panująca w rodzinie patriotyczna atmosfera domowa w myśl hasła Bóg-Honor-Ojczyzna miała ogromny wpływ na jego postawę życiową. Od wczesnych lat młodości aktywnie działał na niwie sokolej, w towarzystwach śpiewaczych i organizacjach zawodowych. W marcu 1916 r. został powołany do odbycia służby wojskowej w armii niemieckiej. Na początku 1919 r. wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska i brał udział w  przygotowaniach do walki o przynależność Górnego Śląska do Polski. 4 marca 1919 r. przyłączył się do ataku na miejscowy oddział Grenzschutzu, w wyniku którego pozyskano znaczną ilość karabinów maszynowych. Podczas pierwszego powstania śląskiego uczestniczył w natarciu na koszary w Tarnowskich Górach, po czym zmuszony był ukrywać się. W drugim zrywie angażował się w likwidację posterunków niemieckiej policji, natomiast w  trzecim powstaniu walczył w szeregach 4 kompanii baonu tarnogórskiego, a  następnie przydzielony został do Żandarmerii Polowej pełniąc jednocześnie funkcję kuriera w  obrębie linii frontu Zębowice-Dobrodzień-Pawonków. Aktywnie włączył się również w akcję plebiscytową szczególnie w działania o charakterze propagandowym szerząc idee polskości. W okresie popowstaniowym pracował jako urzędnik celny, udzielał się także społecznie w  rozmaitych organizacjach między innymi Związku Powstańców Śląskich oraz Polskim Związku Zachodnim. Za wybitne zasługi na polu pracy społeczno-narodowej odznaczony Śląską Wstęgą Waleczności i Zasługi, Brązowym Krzyżem Zasługi, Śląskim Krzyżem Powstańczym, Złotym Krzyżem Zasługi, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Podczas II wojny światowej prowadził działalność konspiracyjną. Zmarł 8 października 1983 r. w Radzionkowie.