English version
W 83. rocznicę śmierci Jana Martyniaka Jarosław Podworski z Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach złożył kwiaty pod monumentem.
***
Jan Martyniak (1923-1943) urodził się 1 stycznia 1923 r. w Dąbrowie Narodowej (obecnie dzielnica Jaworzna). Był synem Feliksa i Marii. Ukończył sześć klas szkoły ludowej oraz dwie klasy dokształcające. W 1935 r. został członkiem Organizacji Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Przed wybuchem II wojny światowej pracował jako elektromonter.
Na początku 1941 r. został wprowadzony do jaworzniańskich struktur Gwardii Ludowej PPS, czyli niepodległościowej organizacji polskich socjalistów, przez swojego brata Stanisława Martyniaka ps. „Malarz”, Józefa Mrożka ps. „Strug” oraz Kazimierza Bożka ps. „Murarz”. W konspiracji występował pod pseudonimami „Janek” oraz „Brat Malarza”. Został przydzielony do jednej z „piątek” czyli pięcioosobowych komórek GL PPS. Oprócz udziału w akcjach sabotażowych i dywersyjnych pełnił także funkcję łącznika pomiędzy Rejonową Komendą GL PPS a oddziałami stacjonującymi w Dąbrowie Narodowej. Przez cały okres funkcjonowania w GL PPS był także kolporterem prasy konspiracyjnej w Jaworznie.
Znamy tylko niektóre akcje, w których uczestniczył Martyniak osobiście. W kwietniu 1941 r. brał udział w akcji grupy wypadowej Gwardii Ludowej PPS na Urząd Gminy w Jeleniu. W jej wyniku udało się zdobyć maszynę do pisania, wykorzystywaną następnie do przygotowywania druków konspiracyjnych. Miesiąc później ta sama grupa zdobyła odbiornik radiowy.
W grudniu 1942 r. Martyniak dowodził operacją rozbrojenia oddziału Werkschutzu, czyli uzbrojonej niemieckiej służby leśnej, pilnującej mostu w Graboszycach. W jej wyniku udało się zdobyć trzy karabiny z zapasem amunicji. 10 lutego 1943 r. Martyniak w składzie grupy wypadowej wziął udział w akcji uwolnienia z niemieckiego obozu Auschwitz Kazimierza Hałonia ps. „Kazimierz Wrona”.
Od maja 1943 r. Martyniak brał udział w organizowaniu ucieczki jeńców angielskich z obozu Jaworzno-Pechnik. Akcją dowodził Ludwik Kita. Jan Martyniak i Władysław Kępka byli jego podkomendnymi – uczestnikami tej akcji. Operację przeprowadzono 10 czerwca 1943 r. Po przecięciu ogrodzenia obozowego oraz uwolnieniu jeńców angielskich w drodze powrotnej grupa natknęła się na niemiecki patrol w okolicy ulicy Ławczanej w Jaworznie. Doszło do wymiany ognia, w której wyniku Jan Martyniak został śmiertelnie postrzelony. Został pochowany na Cmentarzu Pechnickim w Jaworznie.
***
Gwardia Ludowa PPS została stworzona przez konspiracyjną Polską Partię Socjalistyczną, występującą pod kryptonimem Wolność Równość Niepodległość (WRN). Była jedną z formacji zbrojnych stawiających sobie za cel walkę o niepodległość państwa polskiego i wolność jego obywateli. Jej Komendantem Głównym Kazimierz Pużak – późniejszy przewodniczący podziemnej Rady Jedności Narodowej, a po wojnie więzień NKWD, sądzony w sfingowanym procesie 16. przywódców Polskiego Państwa Podziemnego.
Konspiracyjna PPS konsekwentnie występowała w obronie integralności terytorialnej Rzeczypospolitej Polskiej, poddanej okupacji niemieckiej i sowieckiej. Jednoznacznie negatywny był też jej stosunek do komunistów, będących narzędziem polityki Stalina wobec Polski oraz do prób trwałego zagarnięcia wschodnich obszarów Rzeczypospolitej przez Związek Sowiecki.
Od stycznia 1940 r. organizacja realizowała akcję scaleniową zasilając swoimi kadrami członkowskimi Związek Walki Zbrojnej (późniejszą Armię Krajową), zachowując przy tym autonomię organizacyjną. Jej centralnym organem prasowym było tajne pismo pt. „Gwardia Ludowa”. Najsilniejsze ośrodki Gwardii Ludowej WRN były na terenie Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego, Warszawy, Krakowa, Kielc i Podlasia.
W związku z tym, że w 1942 roku nazwę „Gwardia Ludowa” postanowiła zawłaszczyć formacja zbrojna tworzona przez konspirację Polskiej Partii Robotniczej, i w związku z faktem, że nazwa ta została w komunistycznej propagandzie wylansowana po wojnie jako integralnie związana z tą stalinowską konspiracją, utarło się w historiografii dla odróżnienia dookreślać nazwę Gwardii Ludowej PPS poprzez dodawanie nazwy bądź skrótu macierzystej partii. Stąd dla podkreślenia jej niepodległościowego i socjalistycznego (a nie komunistycznego) charakteru, używa się skrótów: GL PPS względnie GL WRN. Nabrało to szczególnego znaczenia wobec faktu, że komunistyczna Gwardia Ludowa była wykorzystywana do działań ukierunkowanych na pełne uzależnienie Polski od Związku Sowieckiego, oderwanie od Polski wschodnich województw RP oraz budowę w państwie stalinowskiego systemu totalitarnego zniewolenia.