Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

W środę 29 kwietnia 2026 r. w Sali Koncertowej Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego przy ul. Zacisze 3 w Katowicach odbędzie się uroczyste spotkanie Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności. Jest ono organizowane przez Oddział IPN w Katowicach oraz Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność” w 45. rocznicę rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” oraz Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Do udziału w uroczystości są zaproszeni przede wszystkim związkowcy NSZZ „Solidarność” oraz dawni opozycjoniści, odznaczeni przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Krzyżem Wolności i Solidarności. Wyjątkowy charakter jubileuszu podkreśli Honorowy Patronat Prezydenta RP Karola Nawrockiego oraz obecność Zastępcy Prezesa IPN, dr. hab. Karola Polejowskiego. Wydarzeniu będą towarzyszyć: koncert Zespołu Vołosi, wręczanie odznaczeń, dwie tematyczne wystawy oraz wykład na temat powstania NSZZ „Solidarność” w województwie katowickim.

Inauguracja obchodów 45. rocznicy rejestracji Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność” odbyła się 18 listopada 2025 r. w Teatrze Polskim im. Arnolda Szyfmana w Warszawie. Spotkanie w Katowicach to kolejna okazja do zgromadzenia Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności z województwa śląskiego.

Podczas uroczystości kilkunastu działaczy opozycji, m. in. Edward Biedrzycki, Wiesław Biernat, Ireneusz Bruski, Beata Dymsza, Joanna Gepfert, Marek Grzadziel, Stanisław Iwan, Ryszard Lach, Bronisław Pieczul, Aleksander Wendel, Zbigniew Wilk, Sylwester Zdrojewski, Marek Żelazny oraz pośmiertnie Mieczysław Orzechowski i Zygmunt Skoneczny zostanie odznaczonych Krzyżami Wolności i Solidarności. W imieniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej odznaczenia wręczy Zastępca Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej dr hab. Karol Polejowski.

Krzyż Wolności i Solidarności został ustanowiony przez Sejm 5 sierpnia 2010 r. Po raz pierwszy przyznano go w czerwcu 2011 r. przy okazji obchodów 35. rocznicy protestów społecznych w Radomiu. Krzyż nadawany jest przez Prezydenta RP, na wniosek Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, działaczom opozycji wobec dyktatury komunistycznej za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania praw człowieka w PRL.

• Program spotkania:

17.00 – Otwarcie spotkania (prowadzący: Anna Binek-Zajda). Przywitanie przybyłych gości:
z imienia i nazwiska przedstawicieli władz państwowych, województwa, miasta, urzędów, stowarzyszeń itp. w kolejności zgodnej z precedencją piastowanych stanowisk (w przypadku dużej liczby zaproszonych należy ograniczyć liczbę osób wymienianych z nazwiska i funkcji do najważniejszych gości), odznaczonych, związkowców, Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności

17.10 – Hymn RP

17.15 – Odczytanie listu Prezydenta RP Karola Nawrockiego

17.20 – Ceremonia wręczenia Krzyża Wolności i Solidarności (dyrektor Oddziału IPN
w Katowicach dr Andrzej Sznajder)

18.00 – Wystąpienia organizatorów:

- Zastępca Prezesa IPN dr hab. Karol Polejowski

- Przewodniczący Zarządu Regionu Śląsko-Dąbrowskiego NSZZ „Solidarność” Dominik Kolorz

- Prezes Zarządu Stowarzyszenia „Klub Dam i Kawalerów Krzyża Wolności i Solidarności” Piotr Wójcik

18.25 – Wykład dr. Jarosława Neji, 45 lat Śląsko-Dąbrowskiej Solidarności. Region buntu i jego bohaterowie.

18.35 – Koncert zespołu Vołosi

Wydarzenia towarzyszące:

• Wystawa elementarna pt. Stan wojenny.
• Ekspozycja plenerowa wystawy pt. Tu rodziła się Solidarność.
• Sprzedaż publikacji Instytutu Pamięci Narodowej.

Uroczystość została objęta Patronatem Honorowym Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Karola Nawrockiego

Organizatorzy: Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach oraz Region Śląsko-Dąbrowski NSZZ „Solidarność”

Patronat medialny: „Gość Niedzielny”, Portal śląsko-dąbrowskiej „Solidarności” solidarnosckatowice.pl, Radio eM, Radio Katowice.

* * *

Porozumienie zawarte 31 sierpnia 1980 r. przez Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w Gdańsku z Komisją Rządową po fali strajków przewidywało m.in. stworzenie niezależnych od władz związków zawodowych. 11 września gdańskie ustalenia zostały potwierdzone i uszczegółowione w ramach umowy zawartej w Hucie „Katowice” w Dąbrowie Górniczej pomiędzy Międzyzakładowym Komitetem Robotniczym a Komisją Rządową. Porozumienie to, nazwane od miejsca jego zawarcia katowickim, gwarantowało tworzenie i funkcjonowanie struktur nowych związków na terenie całego kraju. 17 września 1980 r. w Gdańsku przedstawiciele Międzyzakładowych Komitetów Założycielskich i Międzyzakładowych Komisji Robotniczych powołali Komisję Porozumiewawczą oraz Komitet Założycielski Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Solidarność”. 24 września delegacja związkowa złożyła w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek o rejestrację NSZZ „Solidarność”. Miesiąc później, 24 października, SW zarejestrował nowy związek, jednak samowolnie dokonał zmian w przedłożonym statucie: wykreślił m.in. zapisy dotyczące prawa do strajku. W odpowiedzi działacze oprotestowali tę decyzję i zapowiedzieli odwołanie do Sądu Najwyższego. Ten 10 listopada 1980 r. uchylił poprawki Sądu Wojewódzkiego i wpisał NSZZ „Solidarność” do rejestru związków zawodowych. Konfliktowi związanemu z rejestracją towarzyszyły rozmowy związkowców ze stroną rządową i ogłoszenie gotowości strajkowej; ostatecznie przedstawiciele „Solidarności” zgodzili się na dołączenie do Statutu aneksu, w którym m.in. uznawano kierowniczą rolę PZPR w państwie.

Wspomniane powyżej porozumienie z 11 września 1980 r. zamykało etap protestów i strajków trwających w województwie katowickim od 21 sierpnia, kiedy strajk wybuchł w Fabryce Zmechanizowanych Obudów Ścianowych FAZOS w Tarnowskich Górach (protest z 1 sierpnia w Zakładach Tworzyw Sztucznych Erg w Bieruniu Starym został szybko wygaszony). Tydzień później (w nocy z 28 na 29 sierpnia) do strajku przystąpiły jastrzębskie kopalnie „Manifest Lipcowy” i „Borynia”, a wieczorem 29 sierpnia – pierwsze wydziały Huty Katowice. 2 września strajkowało 50 zakładów, z czego połowę stanowiły kopalnie; do 5 września strajkowało 49 kopalni w województwie. W sumie do początku października pracę przerwały na czas od kilku godzin do kilku dni 272 zakłady, a w protestach wzięło udział około 310 tysięcy osób. Owocem tego wysiłku były dwa ważne porozumienia, podpisane przez strajkujących w Jastrzębiu-Zdroju i Dąbrowie Górniczej, a także zalążki przyszłych lokalnych organizacji związkowych.

Porozumienie jastrzębskie zostało podpisane w KWK „Manifest Lipcowy” w Jastrzębiu-Zdroju 3 września 1980 r. przez przedstawicieli Komisji Rządowej i Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Potwierdzono w nim ustalenia z Gdańska, a dodatkowo zniesiono czterobrygadowy system pracy w górnictwie i wprowadzono wolne soboty i niedziele od początku 1981 r. Pozostałe punkty porozumienia dotyczyły kwestii regionalnych – m.in. obniżenia wieku emerytalnego w górnictwie czy rozszerzenia katalogu chorób zawodowych.

Porozumienie katowickie zostało podpisane w Hucie Katowice w Dąbrowie Górniczej 11 września 1980 r. przez przedstawicieli Komisji Rządowej i Międzyzakładowego Komitetu Robotniczego. Najważniejszym jego punktem było zobowiązanie władz do umożliwienia tworzenia struktur nowych związków zawodowych i ich działania na terenie całego kraju. Władze zagwarantowały też stronie związkowej prawo do udziału w pracach nad nowym kodeksem pracy i nad ustawami o związkach zawodowych i samorządzie robotniczym oraz zwolnienie z obowiązków pracowniczych osób pełniących funkcje związkowe z zachowaniem prawa do wynagrodzenia.

Równolegle do protestów robotniczych i żądania powołania niezależnych związków zawodowych swoje postulaty w sprawie założenia niezależnej organizacji przedstawili studenci. W sierpniu i wrześniu 1980 r. na wielu uczelniach powstały Tymczasowe Komitety Założycielskie, których delegaci spotkali się w dniach 18–19 października na Politechnice Warszawskiej. Podczas tego zjazdu powołano Niezależne Zrzeszenie Studentów i zaraz po jego zakończeniu złożono do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie wniosek o rejestrację tej studenckiej organizacji. Doszło do niej dopiero 17 lutego 1981 r., po długiej obstrukcji władz państwowych i strajkach studentów, rozpoczętych jeszcze w grudniu 1980 r. na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego. Do czasu rejestracji NZS do strajku włączyło się 29 z 86 ośrodków akademickich i ponad 30 tysięcy studentów. W kwietniu 1981 r. w Krakowie odbył się I Zjazd NZS, podczas którego delegaci wybrali władze krajowe i ustalili najważniejsze kierunki działalności organizacji: akcje samokształceniowe, aktywność wydawnicza (około 260 tytułów), prowadzenie biblioteki niezależnych wydawnictw, walka o uwolnienie więźniów politycznych. W stanie wojennym internowano kilkuset działaczy NZS, sama organizacja została rozwiązana, a wielu jej członków przeszło do działalności konspiracyjnej. Ponownej rejestracji NZS dokonano 22 września 1989 r.

Encyklopedia Solidarności - encysol.pl