English version
Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach wspólnie ze Stowarzyszeniem Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück, Zespołem Szkolno-Przedszkolnym nr 12 w Katowicach oraz Panteonem Górnośląskim zorganizowali uroczystości upamiętniające 130. rocznicę urodzin Józefy Kantor – nauczycielki, patriotki, harcmistrzyni oraz więźniarki niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego KL Ravensbrück, które odbyły się w dniach 19–20 marca 2026 r.
Wydarzenie odbyło się pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego, Prezydenta Miasta Katowice oraz Kuratorium Oświaty w Katowicach.
Uroczystości rozpoczęły się 19 marca o godz. 10.00 mszą św. w kościele św. Jadwigi Śląskiej w Katowicach-Szopienicach, koncelebrowaną przez biskupa Adama Wodarczyka. Następnie uczestnicy przemaszerowali na miejscowy cmentarz parafialny przy ul. Brynicy, gdzie odbyła się uroczystość przy grobie śp. Józefy Kantor, współorganizowana przez Oddział IPN w Katowicach. Oprawę muzyczną wydarzenia zapewniła Orkiestra Reprezentacyjna Polskiej Grupy Górniczej pod batutą Mirosława Kaszuby.
Ceremonia, stanowiąca jeden z elementów obchodów rocznicowych, rozpoczęła się odegraniem oraz odśpiewaniem hymnu harcerskiego. Następnie głos zabrała wiceprezes Stowarzyszenia Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück Maria Lorens, która w przejmującej opowieści nakreśliła rys biograficzny Józefy Kantor. Istotnym punktem programu było przekazanie przedstawicielce Stowarzyszenia plakiety „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski”, a także zawiadomienia o wpisie grobu do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Zapowiedziano również organizację w drugiej połowie roku uroczystego oznaczenia wyremontowanego grobu Józefy Kantor niniejszą plakietą.
Nie zabrakło także modlitwy poprowadzonej przez biskupa Adama Wodarczyka oraz modlitwy harcerskiej. Całość zakończyła się złożeniem kwiatów i wieńców oraz zapaleniem zniczy. Dalsza część obchodów odbyła się w Szkole Podstawowej nr 42 im. Józefa Kantorówny w Katowicach, gdzie zaprezentowano spektakl teatralno-muzyczny pt. „Wielki człowiek” w wykonaniu uczniów i nauczycieli.
Druga część obchodów odbyła się 20 marca w Panteonie Górnośląskim i rozpoczęła się o godz. 10.00 otwarciem okolicznościowej wystawy poświęconej Józefie Kantor. W programie znalazły się również zwiedzanie Panteonu Górnośląskiego oraz projekcja filmu poświęconego bohaterce uroczystości.
Józefa Kantor, druhna „Ziuta”, urodziła się 5 marca 1896 roku w Tarnowie, gdzie ukończyła pięcioklasowe żeńskie tzw. wydziałowe gimnazjum oraz Seminarium Nauczycielskie. W 1917 r. zdała egzamin dojrzałości, a następnie podjęła pracę jako nauczycielka na Lubelszczyźnie. W 1921 r. otrzymała tzw. patent dla nauczycieli szkół powszechnych, który uprawniał ją do samodzielnego wykonywania tego zawodu. Rok późnej zatrudniła się w ówczesnej Szkole Miejskiej nr 1 w Roździeniu-Szopienicach na Górnym Śląsku. Nadto prowadziła kursy doszkalające dla kobiet oraz koło młodzieżowe Polskiego Czerwonego Krzyża, utworzyła także III Żeńską Drużynę Harcerską im. Emilii Plater. Ukończywszy szkołę instruktorską na Buczu, otrzymała stopień harcmistrzyni. W latach 1935-1938 pełniła funkcję hufcowej w Szopienicach.
W czasie okupacji poszukiwana była przez Gestapo za swoją propolską postawę. Ostrzeżona o grożącym jej niebezpieczeństwie, zdecydowała się pozostać w Tarnowie. W rodzinnym mieście organizowała pomoc dla wysiedleńców z Pomorza oraz Poznańskiego. Kolportowała także pismo konspiracyjne „Polska żyje!” oraz prowadziła nasłuch radiowy.
Aresztowana 9 listopada 1940 r., najpierw osadzona w tarnowskim więzieniu, po czym po dziesięciu miesiącach - 12 września 1941 r. - przewieziona została do FKL Ravensbrück (Frauenkonzentrationslager/obóz koncentracyjny dla kobiet) i otrzymała numer obozowy 7261. Niestety doświadczyła tragicznego losu wielu osadzonych kobiet: została poddana eksperymentom pseudomedycznym.
Mimo ciężkich warunków i ciągłego zagrożenia życia Józefa Kantor nie załamała się. Działając z najwyższą ostrożnością, w listopadzie 1941 r. założyła Tajną Drużynę Harcerek Starszych „Mury”, w ramach której organizowano pomoc dla osadzonych (zdobywanie żywności czy leków), przemycano grypsy, prowadzono tajne nauczanie. Starano się także kultywować rocznice narodowe. Nie bez znaczenia była głęboka wewnętrzna siła Józefy Kantor, która podtrzymywała inne więźniarki na duchu i, zgodnie z hasłem drużyny „Mury”: „Trwaj i pomóż przetrwać innym”, udzielała im wszelkiej pomocy. W warunkach obozowych działania te miały niezwykle istotne dla przeżycia znaczenie. Podobnie jak wiara, będąca dla niej źródłem nadziei i siły. Józefa Kantor, nie bacząc na niebezpieczeństwo, organizowała potajemne nabożeństwa. Gdy w 1941 roku jedna z blokowych przyłapała „Ziutę” na modlitwie, została pobita i skierowana do czyszczenia latryn.
Józefa Kantor przeżyła obóz. 25 kwietnia 1945 r., wraz z innymi więźniarkami, przewieziono ją do Szwecji na rekonwalescencję w ramach akcji, którą zainicjował hrabia Folke Bernadotte. Po powrocie do kraju, jesienią 1945 r., podjęła pracę nauczycielki języka polskiego w swojej dawnej szkole w Szopienicach. Jednocześnie działała w harcerstwie m.in. organizując letnie obozy dla dzieci, udzielała się także społecznie, nawet po przejściu na emeryturę w 1969 r. Współpracowała też z Kościołem w organizacjach duszpasterskich, w seminariach duchownych, a część swojej skromnej pensji poświęciła na kształcenie kapłanów. Była aktywna również w Klubie Ravensbrüczanek i Komisji Historycznej działającej przy Śląskiej Chorągwi ZHP. Ponadto organizowała pielgrzymki do sanktuarium na Jasnej Górze oraz innych miejsc kultu religijnego. Za swą działalność została odznaczona m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi.
Zmarła 25 września 1990 r. w Sosnowcu. Spoczywa na cmentarzu w Katowicach-Szopienicach.
Broszura edukacyjna Eweliny Małachowskiej „Józefa Kantor".