Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach wspólnie ze Stowarzyszeniem Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück, Zespołem Szkolno-Przedszkolnym nr 12 w Katowicach oraz Panteonem Górnośląskim zapraszają na uroczystości upamiętniające 130. rocznicę urodzin Józefy Kantor – nauczycielki, harcerki oraz więźniarki niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego KL Ravensbrück, które odbędą się w dniach 19-20 marca 2026 r.
Wydarzenie odbędzie się pod honorowym patronatem Marszałka Województwa Śląskiego, Prezydenta Miasta Katowic oraz Kuratorium Oświaty w Katowicach.
Uroczystości rozpoczną się 19 marca o godz. 10.00 mszą św. w kościele św. Jadwigi Śląskiej w Katowicach-Szopienicach koncelebrowaną przez biskupa Adama Wodarczyka, po czym nastąpi przemarsz uczestników na miejscowy cmentarz parafialny przy ul. Brynicy, gdzie przy grobie śp. Józefy Kantor będzie miała miejsce ceremonia złożenia kwiatów i zapalenia zniczy oraz wręczenia przedstawicielce Stowarzyszenia Rodzina Więźniarek Niemieckiego Obozu Koncentracyjnego Ravensbrück plakiety „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski”, a także zawiadomienia o wpisie niniejszego grobu do ewidencji grobów weteranów walk o wolność i niepodległość Polski. Wydarzenie zakończy się w Szkole Podstawowej nr 42 im. Józefa Kantorówny w Katowicach spektaklem teatralno-muzycznym zatytułowanym „Wielki człowiek” w wykonaniu uczniów i nauczycieli.
Druga część obchodów odbędzie się 20 marca w Panteonie Górnośląskim i rozpocznie o godz. 10.00 otwarciem okolicznościowej wystawy poświęconej Józefie Kantor. Na pozostały program złożą się zwiedzanie Panteonu Górnośląskiego, a także projekcja filmu o bohaterce uroczystości.
Józefa Kantor, druhna „Ziuta”, urodziła się 5 marca 1896 roku w Tarnowie, gdzie ukończyła pięcioklasowe żeńskie tzw. wydziałowe gimnazjum oraz Seminarium Nauczycielskie. W 1917 r. zdała egzamin dojrzałości, a następnie podjęła pracę jako nauczycielka na Lubelszczyźnie. W 1921 r. otrzymała tzw. patent dla nauczycieli szkół powszechnych, który uprawniał ją do samodzielnego wykonywania tego zawodu. Rok późnej zatrudniła się w ówczesnej Szkole Miejskiej nr 1 w Roździeniu-Szopienicach na Górnym Śląsku. Nadto prowadziła kursy doszkalające dla kobiet oraz koło młodzieżowe Polskiego Czerwonego Krzyża, utworzyła także III Żeńską Drużynę Harcerską im. Emilii Plater. Ukończywszy szkołę instruktorską na Buczu, otrzymała stopień harcmistrzyni. W latach 1935-1938 pełniła funkcję hufcowej w Szopienicach.
W czasie okupacji poszukiwana była przez Gestapo za swoją propolską postawę. Ostrzeżona o grożącym jej niebezpieczeństwie, zdecydowała się pozostać w Tarnowie. W rodzinnym mieście organizowała pomoc dla wysiedleńców z Pomorza oraz Poznańskiego. Kolportowała także pismo konspiracyjne „Polska żyje!” oraz prowadziła nasłuch radiowy.
Aresztowana 9 listopada 1940 r., najpierw osadzona w tarnowskim więzieniu, po czym po dziesięciu miesiącach - 12 września 1941 r. - przewieziona została do FKL Ravensbrück (Frauenkonzentrationslager/obóz koncentracyjny dla kobiet) i otrzymała numer obozowy 7261. Niestety doświadczyła tragicznego losu wielu osadzonych kobiet: została poddana eksperymentom pseudomedycznym.
Mimo ciężkich warunków i ciągłego zagrożenia życia Józefa Kantor nie załamała się. Działając z najwyższą ostrożnością, w listopadzie 1941 r. założyła Tajną Drużynę Harcerek Starszych „Mury”, w ramach której organizowano pomoc dla osadzonych (zdobywanie żywności czy leków), przemycano grypsy, prowadzono tajne nauczanie. Starano się także kultywować rocznice narodowe. Nie bez znaczenia była głęboka wewnętrzna siła Józefy Kantor, która podtrzymywała inne więźniarki na duchu i, zgodnie z hasłem drużyny „Mury”: „Trwaj i pomóż przetrwać innym”, udzielała im wszelkiej pomocy. W warunkach obozowych działania te miały niezwykle istotne dla przeżycia znaczenie. Podobnie jak wiara, będąca dla niej źródłem nadziei i siły. Józefa Kantor, nie bacząc na niebezpieczeństwo, organizowała potajemne nabożeństwa. Gdy w 1941 roku jedna z blokowych przyłapała „Ziutę” na modlitwie, została pobita i skierowana do czyszczenia latryn.
Józefa Kantor przeżyła obóz. 25 kwietnia 1945 r., wraz z innymi więźniarkami, przewieziono ją do Szwecji na rekonwalescencję w ramach akcji, którą zainicjował hrabia Folke Bernadotte. Po powrocie do kraju, jesienią 1945 r., podjęła pracę nauczycielki języka polskiego w swojej dawnej szkole w Szopienicach. Jednocześnie działała w harcerstwie m.in. organizując letnie obozy dla dzieci, udzielała się także społecznie, nawet po przejściu na emeryturę w 1969 r. Współpracowała też z Kościołem w organizacjach duszpasterskich, w seminariach duchownych, a część swojej skromnej pensji poświęciła na kształcenie kapłanów. Była aktywna również w Klubie Ravensbrüczanek i Komisji Historycznej działającej przy Śląskiej Chorągwi ZHP. Ponadto organizowała pielgrzymki do sanktuarium na Jasnej Górze oraz innych miejsc kultu religijnego. Za swą działalność została odznaczona m.in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Złotym Krzyżem Zasługi.
Zmarła 25 września 1990 r. w Sosnowcu. Spoczywa na cmentarzu w Katowicach-Szopienicach.
Broszura edukacyjna Eweliny Małachowskiej „Józefa Kantor".