Instytut Pamięci Narodowej - Katowice

17 lutego 1981 roku władze PRL zarejestrowały pierwszą niezależną organizację studencką w krajach bloku komunistycznego – Niezależne Zrzeszenie Studentów.

W 45. rocznicę rejestracji studenckiego odpowiednika „Solidarności”, 17 lutego 2026 r. na katowickim skwerze noszącym nazwę tej organizacji spotkali się dawni i obecni członkowie Niezależnego Zrzeszenie Studentów.

Podczas krótkiej uroczystości Barbara Wnęk-Gabor, Radna Rady Miasta Katowice, inicjatorka obchodów poinformowała o tym, że 29 stycznia 2026 r., z jej inicjatywy, katowicka Rada Miasta jednogłośnie przyjęła oświadczenie w sprawie upamiętnienia 45-lecia Niezależnego Zrzeszenia Studentów

Oświadczenie to przypomina historię powstania NZS-u, jego działalność w latach osiemdziesiątych, represje, z jakimi mierzyli się działacze, a także podkreśla znaczenie organizacji w walce o wolną, demokratyczną Polskę. Dokument powstał przy współpracy środowiska byłych i obecnych działaczy NZS.

Na zakończenie uroczystości złożono kwiaty i zapalono znicze pod obeliskiem upamiętniającym Niezależne Zrzeszenie Studentów w Katowicach. 

W uroczystości wzięli udział m.in. przedstawiciele Oddziału IPN w Katowicach: Jarosław Podworski, pracownik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach, działacz opozycyjny z lat osiemdziesiątych, dr hab. Tomasz Kurpierz, pracownik Oddziałowego Biura Bań Historycznych IPN w Katowicach, autor publikacji o historii NZS w regionie oraz Monika Kobylańska, asystent prasowy katowickiego IPN.

Skwer znajduje się w pobliżu Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach, został otwarty w październiku 2021 r. z udziałem dawnych i obecnych działaczy organizacji.

Zapraszamy na spotkanie w ramach cyklu pt. 45 lat „Solidarności" Śląsko-Dąbrowskiej – ludzie i struktury , poświęcone Janowi Jurkiewiczowi, jednemu z liderów Niezależnego Zrzeszenia Studentów na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, działaczowi struktur podziemnych. Wydarzenie odbędzie się 25 lutego 2026 r. o godz. 14.00 w Przystanku Historia Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika, ul. św. Jana 10 (III piętro).

***

Dziedzictwo NZS było dostrzegalne w III RP – wielu polityków, samorządowców, dziennikarzy czy osób publicznych wywodziło się z szeregów tej organizacji. Jego członkiem był m.in. Prezes Instytutu śp. Janusz Kurtyka. Z perspektywy lat tak oceniał historię tej organizacji:

„NZS grupował młodzież nie doświadczoną jeszcze gorzkimi kompromisami życia codziennego w państwie komunistycznym — ale już świadomą, jak to życie wygląda i odrzucającą tę perspektywę. Ludzie NZS nie chcieli jedynie naprawy systemu władzy — inaczej niż znaczna część członków Solidarności. Nie chcieli udawanej i kontrolowanej debaty publicznej (bowiem ta niekontrolowana, według wielu po obu stronach ówczesnej barykady, mogła naruszyć pryncypia systemu i zagrozić nierozerwalnym sojuszom wojskowym w ramach Układu Warszawskiego) — inaczej niż znaczna część inteligencji. Nie chcieli pozornej lub prawdziwej akceptacji komunistycznej rzeczywistości — inaczej niż spora część społeczeństwa, od ponad trzydziestu lat poddawana mechanizmom komunistycznej inżynierii strachu. NZS był organizacją ludzi o bardzo zróżnicowanych poglądach — a więc demokratyczną. Był zdecydowanie i po prostu antykomunistyczny — a więc antysystemowy Chciał wolności i marzył o niepodległości”.

Oddział IPN w Katowicach w 2012 r. wydał książkę autorstwa dr. Tomasza Kurpierza pt. Zbuntowani. Niezależne Zrzeszenie Studentów w województwie katowickim 1980-1981. Monografia przedstawia dzieje NZS w województwie katowickim. Autor omówił struktury niezależnego ruchu studenckiego w okresie legalnej działalności na największych uczelniach w regionie – Uniwersytecie Śląskim, Politechnice Śląskiej, Śląskiej Akademii Medycznej i Akademii Ekonomicznej w Katowicach, opisał także działalność konspiracji studenckiej w czasie stanu wojennego – przede wszystkim na Uniwersytecie Śląskim i Politechnice Śląskiej.

Wersja elektroniczna publikacji w Bibliotece Cyfrowej IPN

Polecamy ponadto wystawę IPN oraz Stowarzyszenia Pokolenie „Niezależne Zrzeszenie Studentów (1980–1990) w województwie katowickim”.