14 lutego 2026 roku po raz drugi będziemy obchodzić Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej. To święto państwowe zostało uchwalone 9 stycznia 2025 r. w hołdzie żołnierzom Armii Krajowej – największej konspiracyjnej armii w podbitej przez Niemcy i Rosję Europie, armii, która jako zbrojne ramię Polskiego Państwa Podziemnego prowadziła bohaterską walkę o odzyskanie przez Rzeczpospolitą Polską suwerenności i niepodległości, a której żołnierze po II wojnie światowej byli prześladowani przez władze komunistyczne zależne od Związku Sowieckiego – czytamy w preambule ustawy.
Rota przysięgi Armii Krajowej, obowiązująca od lutego 1942 r.
Przyjmowany: W obliczu Boga Wszechmogącego i Najświętszej Marii Panny Królowej Korony Polskiej, kładę swe ręce na ten święty krzyż, znak męki i zbawienia, i przysięgam być wierny ojczyźnie mej, Rzeczpospolitej Polskiej, stać nieugięcie na straży jej honoru i o wyzwolenie jej z niewoli walczyć ze wszystkich sił, aż do ofiary życia mego. Prezydentowi Rzeczpospolitej Polskiej i rozkazom naczelnego wodza oraz wyznaczonemu przezeń dowódcy Armii Krajowej będę bezwzględnie posłuszny, a tajemnicy niezłomnie dochowam, cokolwiek by mnie spotkać miało. Tak mi dopomóż Bóg.
Przyjmujący: Przyjmuję cię w szeregi Armii Polskiej, walczącej z wrogiem w konspiracji o wyzwolenie ojczyzny. Twym obowiązkiem będzie walczyć z bronią w ręku. Zwycięstwo będzie twoją nagrodą. Zdrada jest karana śmiercią.
84 lata temu, 14 lutego 1942 roku, Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski przekształcił Związek Walki Zbrojnej w Armię Krajową. Wojewódzkie obchody Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej zostały zorganizowane w Katowicach w przededniu święta 13 lutego 2026 r. Wydarzenie rozpoczęło się od mszy św. odprawionej przez ks. kan. ppłk. Grzegorza Bechtę w intencji żołnierzy Armii Krajowej w kaplicy na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Katowicach, przy ul. Murckowskiej. Następnie uczestnicy obchodów przeszli do kwatery żołnierzy Armii Krajowej na tamtejszym cmentarzu. Główna część uroczystości odbyła się pod Pomnikiem Pamięci Dowódców i Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Śląskiego.
Wojewoda śląski Marek Wójcik podkreślił, że Armia Krajowa była największą w okupowanej Europie armią podziemną, a Polskie Państwo Podziemne nie miało precedensu w historii świata. Powiedział, że „Pamięć o żołnierzach Armii Krajowej jest częścią naszego narodowego dziedzictwa, ich historia jest powodem naszej narodowej dumy. Chwała Bohaterom!”.
Dr Andrzej Sznajder, dyrektor katowickiego IPN przybliżył fenomen powstania Armii Krajowej. Zaznaczył, że „[…] to była armia obywatelska, do której przystępowano nie tylko z poczucia obowiązku, ale przede wszystkim z umiłowania własnej Ojczyzny i wartości, jaką jest własne suwerenne państwo […]”. Podkreślił, że armia stanowiła prawdziwy przekrój społeczny ówczesnej okupowanej Polski, tworzyli ją m.in. żołnierze przedwojennego Wojska Polskiego, oficerowie, podoficerowie rezerwy, ale także urzędnicy, nauczyciele, studenci, uczniowie, harcerze, chłopi, robotnicy, ziemianie, kobiety, mężczyźni, dziewczęta i chłopcy. Górny Śląsk, ta część, która stanowiła przedwojenne województwo śląskie, był również terenem działania Armii Krajowej Był to jeden z 17 obszarów Armii Krajowej, tworzony przez 5 inspektoratów. Siłę tego obszaru szacuje się na ok. 25 tys. zaprzysiężonych żołnierzy. Zasłynął w historii całej Armii Krajowej w szczególności spektakularnymi wynikami działalności wywiadowczej. Był to teren, który w 1939 r. został wcielony do III Rzeszy.
Na zakończenie dodał, że w październiku 2025 r. kwatera żołnierzy AK, na której się spotykamy, powiększyła się o jedną mogiłę ppor. Janusza Mariana Mierzwińskiego ps. Granat, który działalność w Armii Krajowej jako kurier, kolporter podziemnej prasy łączył z edukacją w strukturach PPP. Zaznaczył, że to „pokolenie żołnierzy AK odchodzi już na wieczną wartę, a my tu obecni jesteśmy pokoleniem, jednym z ostatnich, które miało tę niezwykłą możliwość poznania ich osobiście, wysłuchania ich świadectw”. Podkreślił, że oni wykonali swój obowiązek w dwójnasób: nie tylko walczyli z bronią w ręku, ale także przez długie dziesięciolecia przenosili pamięć o Armii Krajowej. Dzisiaj ten obowiązek spoczywa na nas.
Po przemówieniach odbył się apel pamięci. Następnie oddano salwę honorową. Na zakończenie pod pomnikiem złożono kwiaty i zapalono znicze.
Marek Wójcik, wojewoda śląski, dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach, Joanna Bojczuk członek Zarządu Województwa Śląskiego, Maciej Stachura, zastępca prezydenta miasta Katowice złożyli na pobliskich grobach skrywających doczesne szczątki żołnierzy Armii Krajowej wiązanki z trzech biało-czerwonych róż.
Dr Andrzej Sznajder przekazał podczas uroczystości Jolancie Ziółkowskiej córce zmarłego ppor. Janusza Mariana Mierzwińskiego plakietę „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski”.
Wojskową asystę honorową wystawiła 13 Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. ppłk. dypl. Tadeusza Puszczyńskiego. Oprawę muzyczną wydarzenia zapewniła orkiestra wojskowa z Bytomia.
W Sali Sejmu Śląskiego w Katowicach odbyła się druga część wojewódzkich obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej. Wydarzenie rozpoczął Ryszard Świeboda – 1. wiceprezes Okręgu Śląskiego ŚZŻAK i prowadzący uroczystość. Wprowadzono sztandar Okręgu Śląskiego, a następnie Orkiestra Komendy Wojewódzkiej Policji w Katowicach odegrała Hymn Państwowy oraz Hymn Armii Krajowej.
Następnie głos zabrał Jan Musiał – prezes Okręgu Śląskiego ŚZŻAK, który przywitał uczestników uroczystości. W wystąpieniu podkreślono sens obchodów: pamięć o żołnierzach Armii Krajowej jako zbrojnym ramieniu Polskiego Państwa Podziemnego oraz o ich powojennych losach naznaczonych represjami.
W części merytorycznej wykład pt. „Historia Śląskiego Okręgu Armii Krajowej” wygłosił prof. dr hab. Dariusz Nawrot z Uniwersytetu Śląskiego. Prelekcji towarzyszyła prezentacja materiałów ikonograficznych, w tym fotografii z wystawy przygotowanej przez katowicki Oddział IPN, co pozwoliło spojrzeć na dzieje konspiracji i struktur Okręgu Śląskiego AK również przez pryzmat źródeł i dokumentacji.
Istotnym punktem uroczystości było wręczenie odznaczeń państwowych i resortowych. Prowadzący, Ryszard Świeboda, poinformował o uhonorowaniu zasłużonych osób przez ministra Lecha Parella, Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, medalami „Pro Bono Poloniae” oraz „Pro Patria”, przyznawanymi za upowszechnianie wiedzy o walkach niepodległościowych, krzewienie postaw patriotycznych i kultywowanie pamięci o wysiłku zbrojnym Polaków.
Decyzje o nadaniu medali odczytał płk Mariusz Tomalski, po czym nastąpiło uroczyste wręczenie odznaczeń. Po ceremonii głos zabrał minister Lech Parell, dziękując za działania podejmowane na rzecz edukacji historycznej i trwałego upamiętniania etosu Armii Krajowej.
W dalszej części prowadzący poinformował o wyróżnieniach przyznanych przez biskupa polowego Wojska Polskiego Wiesława Lechowicza medalem błogosławionego ks. Jerzego Popiełuszki dla osób naśladujących ideały, którym służył Patron. Medale wręczył ks. kan. ppłk Grzegorz Bechta, proboszcz Parafii Wojskowej św. Kazimierza Królewicza w Katowicach.
Uroczystość była również okazją do wręczenia odznaczeń środowiskowych Okręgu Śląskiego ŚZŻAK – w tym medalu pamiątkowego związanego z jubileuszem 35-lecia Związku oraz Medali Pamiątkowych ŚZŻAK „SERCE” dla członków i osób wspierających działania na rzecz pielęgnowania pamięci o Armii Krajowej.
Wśród uhonorowanych znalazł się dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach.
Na zakończenie prezes Jan Musiał podziękował gościom i uczestnikom za obecność oraz wsparcie inicjatyw upamiętniających żołnierzy Armii Krajowej.
Obchody zostały zorganizowane przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, Okręg Śląski Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz 13. Śląska Brygada Obrony Terytorialnej im. ppłk dypl. Tadeusza Puszczyńskiego ps. „Konrad Wawelberg”.
W uroczystościach wzięli udział przestawiciele władz wojewódzkich, samorządowych, służb mundurowych, poczty sztandarowe, młodzież ze szkół z wojewódzwa śląskiego, zaproszeni goście oraz mieszkancy Katowic.
Wydarzenie zostało objęte patronatem honorowym Marszałka Województwa Śląskiego Wojciecha Saługi.
***
14 lutego 1942 r. Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski przekształcił Związek Walki Zbrojnej w Armię Krajową. Jej pierwszym dowódcą został Komendant Główny ZWZ, gen. Stefan Rowecki „Grot”. W ten sposób podniesiono rangę sił zbrojnych w okupowanym Kraju, stawiając symboliczny znak równości pomiędzy nimi a regularnymi oddziałami Wojska Polskiego walczącymi u boku sojuszników. W czasie II wojny światowej Armia Krajowa była największą podziemną armią w Europie. W 1944 r. jej liczebność osiągnęła ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, w tym około 10 tys. oficerów. Oprócz walki zbrojnej, Armia Krajowa prowadziła działalność wywiadowczą i kontrwywiadowczą, a także zajmowała się produkcją broni i amunicji, wytwarzaniem fałszywych dokumentów na potrzeby konspiracji oraz kolportażem podziemnej prasy. Wraz z budową podziemnych struktur trwała zapoczątkowana jeszcze przez ZWZ akcja scaleniowa, której celem było skupienie powstających oddolnie organizacji konspiracyjnych pod jednym dowództwem. W ten sposób większość sił wojskowych związanych z różnymi opcjami politycznymi, które uznawały zwierzchnictwo Rządu RP na Uchodźstwie, znalazła się w szeregach jednej, silnej i prężnie działającej organizacji. Strategicznym celem Armii Krajowej było przygotowanie zbrojnego powstania, które miało rozpocząć się w momencie umożliwiającym odbudowę struktur niepodległej Polski. Zgodnie z tym planem, w obliczu rozwijającej się ofensywy sowieckiej, w 1944 r. przystąpiono do realizacji akcji „Burza”, której kulminacyjnym momentem było Powstanie Warszawskie. Wówczas na czele Armii Krajowej stał już gen. Tadeusz Komorowski „Bór” (jego poprzednik, gen. Rowecki, został aresztowany w 1943 r. i zamordowany przez Niemców po wybuchu Powstania Warszawskiego). Armia Krajowa została rozwiązana 19 stycznia 1945 r. przez gen. Leopolda Okulickiego „Niedźwiadka” (został mianowany dowódcą AK przez ówczesnego Naczelnego Wodza gen. "Bora" Komorowskiego, który trafił do niemieckiej niewoli). Do rozwiązania Armii Krajowej doszło w sytuacji, gdy na ziemiach polskich niemieckiego okupanta zastępował okupant sowiecki, który przy bierności zachodnich sojuszników siłą instalował powolną Moskwie "władzę ludową", niwecząc plany odbudowy niepodległej Polski. W ostatnim rozkazie gen. Okulicki polecił żołnierzom Armii Krajowej prowadzenie dalszej działalności „w duchu odzyskania pełnej niepodległości państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą”. W marcu 1945 r., ostatni dowódca Armii Krajowej został podstępem uprowadzony do Moskwy, a następnie - wraz z innymi przywódcami Polski Podziemnej – skazany w „procesie szesnastu”.
Polecamy:
- Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Śląski laureatem III edycji Nagrody Honorowej IPN „Świadek Historii”.
- Panel dyskusyjny online „Geneza i rozwiązanie Armii Krajowej na Śląsku" z udziałem dr. hab. Grzegorza Bębnika i dr. hab. Adama Dziuby, pracowników Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach.
- Wykład Adama Kurusa (OBEN IPN Katowice) na temat powstania i działalności Armii Krajowej.
- dr hab. Grzegorz Bębnik – Śląsk w „Burzy”
- dr hab. Adam Dziuba „W walce z Niemcami i komunistami. Okręg Śląski ZWZ-AK i jego sukcesorzy“
- Z „Archiwum Pawła Cierpioła »Makopola«” 1941–1948