Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

8 maja 2026 r. w Przystanku Historia Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika, Katowice, przy ul. św. Jana 10, odbędzie się konferencja „»Od Wisły po Odrę i Olzę«. Militarne aspekty wkroczenia Armii Czerwonej na Górny Śląsk w 1945 roku“. 

W maju 2026 r. mija 81 lat od zakończenia II wojny światowej i zajęcia Górnego Śląska przez Armię Czerwoną, wydarzenia, które miało ogromne konsekwencje dla dziejów regionu. Mimo to, przebieg działań zbrojnych prowadzonych na obszarze dzisiejszego województwa Śląskiego i Opolskiego w pierwszej połowie 1945 roku wciąż pozostaje słabo opisany – zarówno w skali całego regionu, jak i w wymiarze lokalnym. W powszechnej świadomości i powojennej historiografii temat działań wojennych na Górnym Śląsku ogranicza się do obrazu sowieckiej operacji wiślańsko-odrzańskiej (zwanej też ofensywą styczniową) ze stycznia 1945 roku. Tymczasem rzeczywisty obraz walk – trwających nieprzerwanie od stycznia aż do maja – pozostaje w wielu aspektach niepełny, a nierzadko kiedy zafałszowany.

Celem planowanej konferencji jest przegląd najnowszych wyników badań dotyczących działań wojennych prowadzonych między Armią Czerwoną a Wehrmachtem na Górnym Śląsku. Organizatorom zależy zwłaszcza na zebraniu studiów przypadku z różnych części regionu, dotyczących przede wszystkim aspektów militarnych wkroczenia Armii Czerwonej do regionu.

W ramach konferencji poruszone zostaną następujące obszary tematyczne:

•  wybrane bitwy i operacje – przebieg, charakterystyka walk i straty (w ujęciu lokalnym),
•  analiza jednostek wojskowych i ich udziału walkach – wyposażenie i szlak bojowy,
•  sylwetki wybranych żołnierzy i dowódców,
•  relacje między ludnością cywilną a żołnierzami podczas trwania walk,
• zniszczenia i straty podczas działań zbrojnych,
• oddziały tyłowe i zaopatrzenie,
•  mity i propaganda związane z przebiegiem walk na Górnym Śląsku.

Program konferencji:

• 10.00 – otwarcie konferencji

Panel 1: Działania wojenne na Górnym Śląsku w styczniu 1945 roku

10:15 – 11:15

• Adrian Rams i Bartłomiej Warzecha, Ofensywa Armii Czerwonej w styczniu 1945 r. w rejonie Jaworzna i Chrzanowa.
• Wojciech Tąta, Wybrane aspekty niemiecko-sowieckich walk w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym w styczniu 1945 roku w świetle materiałów archiwalnych Armii Czerwonej.
• Jakub Szczepański, Działania wojenne w powiecie rybnickim, styczeń-marzec 1945.

11:15 – 11:30 Dyskusja panelowa

11:30 – 11:45 Przerwa kawowa (15 min)

Panel 2: Operacja zachodniokarpacka i działania wojenne na Śląsku Cieszyńskim

11:45 – 12:45

• Piotr Sadowski, W cieniu operacji. Działania bojowe na Ziemi Żywieckiej
• Dawid Mikołajczyk, Tereny współczesnej gminy Bestwina w działaniach wojennych ze stycznia i lutego 1945
• Grzegorz Kasztura, 95 dni do brzegu Olzy: sowieckie natarcie na Śląsku Cieszyńskim zimą i wiosną 1945 roku

12:45 – 13:00 Dyskusja panelowa

13:00 – 13:15 Przerwa kawowa (15 min)

Panel 3: Działania wojenne na pograniczu Śląsko-Morawskim

13:15 – 14:00

• Łukasz Iluk, Działania wojenne między Głubczycami, Raciborzem i Opawą podczas Operacji Górnośląskiej wiosną 1945 r. i skutki prawne dla ludności cywilnej.
• Aleš Binar, Events of the Battle of Moravská Ostrava in Polish Territory

Panel 4: Jednostki wojskowe i taktyka

15:30 – 16:10

• Anna Niedbała, Działalność Volkssturmu i Wehrwolfu na terenie Górnego Śląska w kontekście sowieckich działań militarnych w ramach ofensywy styczniowej 1945 roku
• Jacek Cielecki, Za przegraną sprawę i straconą ojczyznę. Udział Estończyków w walkach na linii Odry na zachód od Opola w okresie od stycznia do marca 1945 r.
• Mikołaj Łuczniewski, Radziecka taktyka walki w mieście. Teoria i praktyka na przykładzie walk na Górnym Śląsku w 1945 roku

16:10 – 16:25 Dyskusja panelowa

16:25 – 16:35 Podsumowanie i zamknięcie konferencji

Konferencja organizowana przez Oddziałowe Biuro Badań Historycznych IPN w Katowicach.

Organizatorzy: Jakub Szczepański, Paweł Zawisza (sekretarz konferencji).