Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Następny

Powrót

pauza

W sobotę, 22 listopada 2025 r., w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN im. gen. Janusza Gąsiorowskiego w Częstochowie (al. Najświętszej Maryi Panny 52) odbyło się spotkanie autorskie z Janem Jakubem Grabowskim, poświęcone jego najnowszej książce „Suki, wiedźmy i bestie. Historie nadzorczyń z niemieckich obozów koncentracyjnych”.

W systemie obozów koncentracyjnych III Rzeszy istotną, choć długo marginalizowaną w badaniach, rolę odgrywały kobiety pełniące funkcję nadzorczyń – Aufseherinnen. Stanowiły one część nazistowskiego aparatu terroru. Były zaangażowane m.in. w nadzorowanie więźniarek czy egzekwowanie obozowego regulaminu. Podkreślić trzeba, że w historii narodowego socjalizmu kobiety najczęściej postrzegano jako osoby przypisane do ról typowo rodzinnych oraz domowych. Jednak w realiach panujących w III Rzeszy wiele z nich brało aktywny udział w funkcjonowaniu systemu represji. Rola nadzorczyń pokazuje, że system nazistowski angażował kobiety nie tylko jako bierne uczestniczki, lecz także jako sprawczynie. Aufseherinnen w sposób dosadny obalają stereotyp o niezdolności kobiet do przemocy – pokazują, że zło nie ma płci. Stanowiły jedną z grup, które w brutalny sposób wpisały się w pamięci więźniarek, natomiast w świadomości publicznej były przeważnie pomijane.

Tematyka nadzorczyń została szeroko omówiona w książce Jana Jakuba Grabowskiego, a podczas spotkania autor przybliżył najważniejsze zagadnienia związane z funkcjonowaniem Aufseherinnen w obozach koncentracyjnych. Uczestnicy mogli usłyszeć o tym, jak wyglądał proces rekrutacji kobiet do służby obozowej i jakie motywacje nimi kierowały, jaką pozycję zajmowały w hierarchii obozowej oraz jaki był ich codzienny zakres obowiązków. Szczególne miejsce w prelekcji zajęły kwestie przemocy i okrucieństwa – form kar, szykan i nadużyć wobec więźniów i więźniarek oraz charakterystycznych wzorców zachowań, jakie wyłaniają się z relacji ocalałych.

Autor zwrócił uwagę na społeczny i psychologiczny wymiar zjawiska: sposób, w jaki kobiety pełniące funkcje nadzorczyń postrzegały swoją rolę, jak uzasadniały własne działania i jakie mechanizmy psychologiczne mogły odgrywać rolę w brutalizacji ich zachowań. Istotną część spotkania poświęcono również powojennym losom nadzorczyń – procesom sądowym, zapadającym wyrokom oraz temu, jak były one przedstawiane w powojennych zeznaniach. Na zakończenie autor omówił, jak współcześni badacze oceniają udział kobiet w nazistowskim aparacie represji oraz jak pamięć o nadzorczyniach funkcjonuje dziś w historiografii i świadomości społecznej.

Po prelekcji każdy z uczestników mógł porozmawiać indywidualnie z Janem Jakubem Grabowskim oraz uzyskać autorską dedykację w egzemplarzu książki, co stało się okazją do pogłębienia poruszonych w trakcie spotkania wątków oraz osobistej refleksji nad rolą kobiet w systemie nazistowskim.