English version
Osiemdziesiąt lat po zakończeniu II wojny światowej środowiska badawcze ponownie pochyliły się nad doświadczeniem roku 1945 na Górnym Śląsku. Mimo wieloletnich studiów wciąż brakuje syntetycznego ujęcia tego czasu. Równolegle powstają prace lokalne i studia przypadku – nie tylko historyczne, lecz także literaturoznawcze i socjologiczne. Ich autorzy zbyt rzadko się spotykają i konfrontują warsztat oraz wnioski. Z tego namysłu narodziła się konferencja naukowa „Jak w podbitym kraju”, której celem było zbliżenie badaczy z różnych ośrodków i dziedzin, wymiana informacji o źródłach, metodyce i pytaniach badawczych oraz wskazanie luk w dotychczasowych analizach. W obradach uczestniczyli przedstawiciele środowisk z Bielska, Bytomia, Gliwic, Katowic, Kędzierzyna-Koźla, Lublińca, Opola i powiatu opolskiego, Otmuchowa, Pyskowic, Świętochłowic, Ujazdu i Wodzisławia Śląskiego. Charakter warsztatowy spotkania sprzyjał intensywnym, rzeczowym dyskusjom, które przeciągnęły się do późnych godzin. Organizatorzy zapowiedzieli wydanie tomu z referatami w 2026 r.
Przebieg obrad
Dzień I – 29 października 2025 r.
Po otwarciu obrad rozpoczął się Panel 1: Walki i ofiary.
- Jakub Szczepański omówił działania 21. Armii na kierunku gliwickim („Czołgi nad Dramą i Kłodnicą”),
- Bartłomiej Warzecha przedstawił rolę 561. batalionu niszczycieli czołgów na Górnym Śląsku w styczniu 1945 r.,
- Dariusz Pietrucha podjął się próby rekonstrukcji wydarzeń w Miechowicach (25–28 I 1945),
- Piotr Hojka przeanalizował zajęcie ziemi wodzisławskiej przez Armię Czerwoną na przykładzie Wodzisławia Śląskiego i Rogowa,
- Adam Dziurok wskazał na zbrodnie sowieckie w Halembie,
- Mariola Trojan i Seweryn Botor przedstawili problem „przemilczanych” pochówków ofiar Armii Czerwonej w Gliwicach.
Dyskusja koncentrowała się na stanie kwerend, zgodności relacji świadków z dokumentacją wojskową oraz możliwościach weryfikacji list ofiar.
Panel 2: Zniszczenia i demontaże przyniósł syntetyczne ujęcia z poziomu gmin i miast:
- Dariusz Ciapa – ostatnie miesiące wojny w „Ziemi Ujazdowskiej”,
- Adrian Dwornicki – straty Otmuchowa,
- Piotr Rygus – mechanizmy demontażu i grabieży przemysłu na Górnym Śląsku („Przyjechali i zaczynają demontować”).
Wystąpienia unaoczniły potrzebę porównawczych analiz grabieży, ich mapowania oraz badania powiązań logistycznych.
Po przerwie obradowano w Panelu 3: Obecność Armii Czerwonej w regionie (I):
- Bogusław Tracz – Gliwice pod władzą Armii Czerwonej,
- Tomasz Kurpierz – źródłoznawcze refleksje nad gminą Pławniowice (1945),
- Dariusz Węgrzyn – obozy sowieckie w Łabędach,
- Łukasz Giertler – codzienność Bielska i okolic po wkroczeniu Armii Czerwonej („Pod czerwonym niebem”),
- Dawid Keller – Polskie Koleje Państwowe wobec Armii Czerwonej (1944–1945).
Dyskusja wydobyła znaczenie źródeł komunalnych i resortowych oraz potrzebę krytyki ich języka i pragmatyki biurowej.
Dzień II – 30 października 2025 r.
Panel 4: Obecność Armii Czerwonej w regionie (II) poszerzył perspektywę terytorialną:
- Bernard Linek – „Koniec Heydebreck”: powiat kozielski XII 1944 – III 1945,
- Krzysztof Stecki – relacje między Armią Czerwoną, władzami i ludnością w świetle sprawozdań Zarządu Miasta Opola (1945),
- Sebastian Ziółek – powiat lubliniecki,
- Grzegorz Wnętrzak – powiat bielsko-bialski w sprawozdawczości starostów,
- Bogdan Kloch – Rybnik i okolice w śladach (nie)pamięci,
- Marta Paszek – żołnierze Armii Czerwonej jako prokuratorzy i sędziowie w powojennym wymiarze sprawiedliwości na Górnym Śląsku.
Debata zwróciła uwagę na wartość źródeł administracyjnych i konieczność łączenia ich z pamięcią lokalną.
W Panelu 5: Obraz Armii Czerwonej analizowano reprezentacje w prasie i piśmiennictwie:
- Tomasz Borówka – Armia Czerwona w górnośląskiej prasie 1945 r.,
- Adriana Dawid – dziennik rodzinny z lat 1945–1946,
- Iga Nowicz – wkroczenie na Górny Śląsk we wspomnieniach Barbary Maleski,
- Joanna Tofilska-Dzióbek – Armia Czerwona w Katowicach we wspomnieniach Primo Leviego,
- Sebastian Rosenbaum – obraz Sowietów w prozie Paula Habraschki o deportacjach do ZSRS.
Wnioski podkreśliły potrzebę krytycznego czytania narracji – od prasy, przez dokumenty, po literaturę – i zestawiania ich z dokumentacją instytucjonalną.
Wnioski i plany
Konferencja potwierdziła, że synteza roku 1945 na Górnym Śląsku wymaga współpracy między ośrodkami, systematycznej inwentaryzacji źródeł (w tym komunalnych i resortowych), porównań między powiatami oraz badań nad aspektami ówczesnych wydarzeń. Równie ważne są też studia nad miejscami pamięci, praktykami pochówkowymi i językiem ówczesnej sprawozdawczości. Zapowiedziano utworzenie roboczej sieci wymiany danych oraz wydanie tomu pokonferencyjnego w 2026 r., który utrwali zaprezentowane wyniki i wskazania metodologiczne.