Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

25 września 2025 r. na cmentarzu parafialnym pw. NMP Gwiazdy Morza w Sopocie, przy ul. Jacka Malczewskiego (sektor H1, rząd 8, nr grobu 9) odbyła się uroczystość oznaczenia grobu powstańca śląskiego mjr. Józefa Ryszki znakiem pamięci „Tobie Polsko”.

Naczelnik katowickiego OBUWiM IPN Jan Kwaśniewicz przybliżył genezę akcji „Wszyscy jesteśmy ze Śląska!” oraz symbolikę znaku pamięci „Tobie Polsko”. Następnie Danuta Mikoda (OBUWiM IPN Katowice) przybliżyła życiorys mjr. Józefa Ryszki.

W upamiętnieniu wzięli udział: przedstawiciele władz samorządowych, duchowieństwa, instytucji kultury oraz młodzież szkolna.

Dr. Marka Szymaniaka, dyrektora Oddziału IPN w Gdańsku reprezentowała Natalia Zych-Janukowicz. 

W szeregach kilkudziesięciu tysięcy powstańców śląskich walczących o polskość Górnego Śląska, znajdował się również mjr Józef Ryszka, uczestnik I wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej oraz III powstania śląskiego, żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, senator i poseł na Sejm RP, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Uroczystość została zorganizowana w ramach akcji „Wszyscy jesteśmy ze Śląska!”, której inauguracja miała miejsce 13 maja  2025 r. w woj. łódzkim i mazowieckim. Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach wyruszyło w Polskę oznaczać znakiem pamięci  „Tobie Polsko” groby uczestników powstań śląskich. W ciągu roku 2025 odwiedzimy 16 województw w kraju. Podjęte działanie mają na celu popularyzację bezprecedensowych na miarę historii Polski wydarzeń, jakim bez wątpienia były trzy powstania podjęte w latach 1919-1920-1921.

Poprzez przybliżenie nietuzinkowych postaci powstańców śląskich, Instytut chce pokazać jak wydarzenia historyczne i losy osób z nimi związanych, łączyły i wciąż łączą różne regiony Polski. Zaznaczyć, że jakkolwiek potoczyły się losy tych, którzy w chwili próby stanęli z bronią w ręku w obronie polskości Śląska to Ojczyzna o nich nie zapomniała!

W szeregach kilkudziesięciu tysięcy powstańców śląskich walczących o polskość Górnego Śląska, znajdował się również mjr Józef Ryszka, uczestnik I wojny światowej, wojny polsko-bolszewickiej oraz III powstania śląskiego, żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, senator i poseł na Sejm RP, kawaler Orderu Virtuti Militari.

Wydarzenie zostało zorganizowane przez Oddziały Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach oraz w Gdańsku.

Mjr Józef Marek Ryszka urodził się 18 grudnia 1893 r. w Bestwinie. Był synem Franciszka i Marii z d. Kraus. W latach 1906-1914 uczęszczał do gimnazjum w Wadowicach. Natomiast w grudniu 1916 r. rozpoczął dwumiesięczny kurs oficerski, który realizował w armii niemieckiej. Rok później podjął studia na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1918 r. odbył kurs w armii francuskiej z obsługi broni automatycznej.

Swoje zaangażowanie w walkę o niepodległość Ojczyzny wykazał już będąc uczniem gimnazjum. Działał wówczas w organizacji „Promień” i „Zarzewie”, jak również był skautem.

W 1914 r. wstąpił jako ochotnik do formujących się Legionów Polskich. Ostatecznie został zaszeregowany w 12 kompanii 3 pułku piechoty, wchodzącego w skład II brygady Legionów Polskich. W czasie I wojny światowej brał udział w kampanii karpackiej, bukowińskiej, besarabskiej i wołyńskiej. Po bitwie pod Kaniowem trafił do niewoli niemieckiej, jednak zdołał zbiec podczas transportu do obozu jenieckiego. Dotarł do Kijowa, gdzie wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Następnie przedostał się do Murmańska i uczestniczył w tworzeniu polskiego oddziału. W listopadzie 1918 r. trafił do Francji, gdzie objął dowództwo nad batalionem karabinów maszynowych w odradzającym się Wojsku Polskim.

W 1920 r. brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej i walczył wówczas w szeregach 3 pułku strzelców podhalańskich. Rok później wrócił wraz z swoim pułkiem na Śląsk Cieszyński i zaangażował się w walki toczone podczas III powstania śląskiego. Pełnił funkcje oficera odpowiedzialnego za łączność do Oświęcimia. W 1922 r. został awansowany na stopień majora za zasługi bojowe i organizacyjne. W sierpniu 1923 r. został przeniesiony do rezerwy i osiadł w Kniaziówce. W 1935 r. został senatorem IV kadencji (1935-1938) z woj. białostockiego, a w 1938 r. objął funkcję posła na Sejm RP V kadencji (1938-1939).

Po wybuchu II wojny światowej trafił na front wschodni, gdzie walczył z nacierającą Armią Czerwoną. Został internowany na Litwie, jednak zdołał zbiec i przedostał się przez Szwecję do Francji. W latach okupacji niemieckiej służył w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Pierwsze działania podejmował jeszcze na terenie Francji, jednak po jej kapitulacji wyjechał do Wielkiej Brytanii. Początkowo pełnił funkcję kwatermistrza 2 Brygady Strzelców, a następnie objął kolejno stanowisko oficera sztabu i kwatermistrza w Samodzielnej Brygadzie Spadochronowej. W latach 1945-1946 służył w Ośrodku Szkoleniowym Piechoty w Szkocji. Po demobilizacji mieszkał w Wielkiej Brytanii, a do Polski wrócił w 1968 r.

Został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (1921 r.), Krzyżem Niepodległości (1931 r.), Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1937 r.), czterokrotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Wojennym (odznaczenie francuskie) oraz Medalem Wojny 1939-1945 (odznaczenie brytyjskie).

Zmarł 14 listopada 1970 r. w Sopocie. Został pochowany na cmentarzu parafialnym pw. NMP Gwiazdy Morza w Sopocie (sektor H1, rząd 8, nr grobu 9).

Akcja oznaczania grobów znakiem pamięci opracowanym przez Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach rozpoczęła się 5 lipca 2021 r. w dzień setnej rocznicy zakończenia III powstania śląskiego. Znak pamięci „Tobie Polsko” ma formę proporczyka o rozmiarach ok. 20 x 8 cm wykonanego z porcelany nagrobnej. Umieszczono na nim inwokację „Tobie Polsko”, pod którą znajduje się wizerunek orła otoczonego datami powstań, a poniżej napisy „Grób Powstańca Śląskiego” i „Instytut Pamięci Narodowej”. Proporzec jest  wzorowany na sztandarze powstańczym „Tobie Polsko”, który wykonano na początku 1920 r. w pracowni przy redakcji „Katolika” w Bytomiu i który obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Czynu Powstańczego w Górze Św. Anny. Muzeum posiada także fotografię z uroczystości upamiętniającej uchwalenie Konstytucji 3 Maja, która przedstawia pochód mieszkańców wsi Osiek (pow. strzelecki, woj. opolskie) z tymże sztandarem niesionym przez A. Szulca do Rozmierzy. Uroczyści te obchodzono na całym Górnym Śląsku w niedzielę 2 maja 1920 r. i były to pierwsze legalne obchody tej rocznicy na tym terenie. Dzięki postanowieniom artykułu 88 Traktatu Wersalskiego o przeprowadzeniu plebiscytu, dla zapewnienia jego bezstronności, w lutym 1920 r. obszar plebiscytowy wyłączono z państwa niemieckiego i poddano kontroli wojsk alianckich, a pełnię władzy przejęła na nim Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa Górnego Śląska z gen. Henri Le Rondem na czele. Umożliwiło to Polakom legalne demonstrowanie swoich dążeń i używanie symboli narodowych.

Po dzisiejszej uroczystości delegacja katowickiego IPN w składzie Jan Kwaśniewicz i Danuta Mikoda zapaliła znicze na grobie Feliksa Selmanowicza „Zagończyka” i Danuty Siedzikówny „Inki”.