Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Poprzez przybliżenie nietuzinkowych postaci powstańców śląskich Instytut chce pokazać, jak wydarzenia historyczne i losy osób z nimi związanych łączyły i wciąż łączą różne regiony Polski i zaznaczyć, że jakkolwiek potoczyły się losy tych, którzy w chwili próby stanęli z bronią w ręku w obronie polskości Śląska, to Ojczyzna o nich nie zapomniała!

13 maja udaliśmy się do województwa mazowieckiego i łódzkiego. W tym samym miesiącu dotrzemy do województw podkarpackiego i lubelskiego. W czerwcu odwiedzimy natomiast województwa: małopolskie, świętokrzyskie, lubuskie i zachodniopomorskie, we wrześniu wielkopolskie, kujawsko-pomorskie, warmińsko-mazurskie, pomorskie oraz miasto stołeczne Warszawę, w październiku opolskie oraz dolnośląskie, a w listopadzie podlaskie. Równolegle organizowane będą również uroczystości na terenie województwa śląskiego.

Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach we współpracy z Oddziałem Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi zorganizował uroczystość oznaczenia znakiem pamięci „Tobie Polsko” grobów śp. Jana Siwca oraz śp. Władysławy Kenig-Olbromskiej.

W oznaczeniu znakiem pamięci „Tobie Polsko” grobu śp. Władysławy Kenig-Olbromskiej wpisującym się w szczególną akcję „Wszyscy jesteśmy ze Śląska!” udział wzięli: z ramienia wojewody łódzkiego kierownik Oddziału Dziedzictwa Kulturowego Łódzkiego Urzędu Wojewódzkiego w Łodzi Marta Jarzębowska, zastępca dyrektora łódzkiego Oddziału IPN dr Joanna Żelazko, proboszcz parafii wojskowej św. Jerzego w Łodzi ks. ppłk. Tomasz Krawczyk, delegacja Związku Harcerstwa Polskiego Chorągwi Łódzkiej na czele z hm. Natalią Patorską-Grzelewską, prezes Oddziału Łódzkiego Związku Sybiraków Stanisław Jurkin, przedstawicielka Archiwum Państwowego w Łodzi Anna Kaniewska oraz Muzeum Miasta Łodzi Beata Kamińska, reprezentantka Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi, a także mieszkańcy miasta.

Poczet sztandarowy wystawiła Chorągiew Łódzka ZHP.

Uroczystość poprowadzili Bartosz Bijak naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i  Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej w Łodzi oraz Jan Kwaśniewicz naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, który przybliżył ideę akcji „Powstańcy to wiara, nadzieja i  cud - ocalmy groby Powstańców Śląskich od zapomnienia!” mającą na celu zewidencjonowanie jak największej liczby grobów, w których spoczywają powstańcy śląscy, a  dotąd nie figurujących w dostępnych ewidencjach prowadzonych przez instytucje samorządowe i państwowe. Przemówienie okolicznościowe wygłosiła zastępca dyrektora łódzkiego Oddziału IPN dr Joanna Żelazko. Biogram śp. Jana Siwca przybliżyła Anna Binek-Zajda (OBUWiM IPN Katowice). Aktu oznaczenia grobu znakiem pamięci „Tobie Polsko” dokonał naczelnik Jan Kwaśniewicz, zaś krótkiej modlitwie przewodniczył proboszcz parafii wojskowej św. Jerzego w Łodzi ks. ppłk. Tomasz Krawczyk.

Władysława Kenig-Olbromska urodziła się 11 VI 1900 r. w Łodzi w rodzinie Teodora i Marii z Namysłowskich. Ukończyła łódzkie Gimnazjum Zofii Pętlowskiej. Do harcerstwa wstąpiła w 1913 r. Latem 1916 r. była uczestniczką kolonii w Marzeninie, a rok później podczas kursu instruktorskiego w Okręgliku pod Łodzią na ręce Marii Wocalewskiej złożyła przyrzeczenie harcerskie. W 1918 r. objęła funkcję drużynowej II Łódzkiej Drużyny Harcerek im. Narcyzy Żmichowskiej i jako jedna z 17 harcerek łódzkich uczestniczyła w kursie instruktorskim w Staszowie. W 1919 r. została zastępczynią komendantki drużyn łódzkich pełniąc także funkcję przewodniczącej Harcerskiej Pomocy Siostrzanej. Następnie wyjechała do Poznania, gdzie w latach 1920–1922 była słuchaczką Studium Wychowania Fizycznego przy Uniwersytecie Poznańskim i równocześnie wizytatorką objazdową Chorągwi Wielkopolskiej. Wraz z grupą starszych harcerek z Poznania wspomagała akcję plebiscytową na Śląsku. Działała w  służbach pomocniczych II powstania śląskiego, brała udział w przerzucie broni z powiatu częstochowskiego do oddziałów powstańczych, dostarczała posiłki na linię frontu, a po upadku powstania prowadziła kursy dla śląskich harcerek. W 1920 r. została pierwszą komendantką Wielkopolskiej Chorągwi Żeńskiej. W lutym 1920 r. otrzymała stopień przodownicy, a uchwałą NRH z dnia 15 XII 1920 r. stopień podharcmistrzyni (po zmianie systemu stopni równoznaczny ze stopniem harcmistrzyni). W 1921 r. na zlecenie Głównej Kwatery Żeńskiej prowadziła w Rydzynie kurs drużynowych dla dziewcząt z Poznania, Suwałk, Włocławka i Warszawy. Po przekazaniu kierownictwa chorągwi w lutym 1922 r. nadal zajmowała się kształceniem. W 1922 r. podjęła pracę w Gimnazjum bł. Jolanty w Gnieźnie. W lipcu tegoż roku prowadziła kurs drużynowych w  Bydgoszczy, a we wrześniu była w komendzie kursu żeńskiego w Patoce koło Lublińca. Na przestrzeni lat 1924–1926 była komendantką Hufca Żeńskiego w Poznaniu. W roku szkolnym 1924/1925 pracowała w Państwowym Seminarium Nauczycielskim w Inowrocławiu, a następnie w Gimnazjum im. Królowej Jadwigi w Pabianicach, gdzie zorganizowała drużynę harcerek. Na konferencji programowej w Sromowcach w 1926 r. wygłosiła przygotowany wspólnie z Jadwigą Ackermann referat „Zlot Narodowy”. W 1927 r. była referentką Chorągwi Śląskiej i Chorągwi Włocławskiej w Głównej Kwaterze Żeńskiej oraz członkinią Komendy Śląskiej Chorągwi Żeńskiej. W okresie 1927–1932 pełniła funkcję komendantki Łódzkiej Chorągwi Żeńskiej. Organizowała wówczas obozy drużynowych w różnych rejonach Polski, aby umożliwić instruktorkom zapoznanie się z ich historią i przyrodą. W 1929 r. prowadziła pod Zwardoniem obóz przysposobienia wojskowego przygotowujący do prowadzenia zajęć z tego zakresu w drużynach. W latach 1932–1933 była referentką opiekunek drużyn w Komendzie Łódzkiej Chorągwi Harcerek. Po raz drugi była komendantką Łódzkiej Chorągwi Harcerek w okresie 1935–1937. W latach 1936–1939 pracowała w  Gimnazjum Janiny Czapczyńskiej w Łodzi. W tym samym czasie była w składzie Zarządu Oddziału Łódzkiego ZHP i reprezentowała harcerki w Unii Polskich Związków Obrońców Ojczyzny. Od 1937 do 1939 r. była członkinią Komendy Łódzkiej Chorągwi Harcerek i drużynową drużyny instruktorskiej. Na XV Konferencji Programowej Instruktorek w Skolem w lipcu 1938 r. wygłosiła referat „Współczesny typ kobiety w związku z wychowaniem harcerskim”. Kiedy w 1938 r. powołano Pogotowie Harcerek została jego komendantką w Chorągwi Łódzkiej. Podczas okupacji nawiązała kontakt z komendantem Okręgu ZWZ, w rezultacie czego harcerki podjęły służbę łączności (były kurierkami oraz łączniczkami między Rzeszą i Generalną Gubernią, wiele spośród nich aresztowano i wywieziono), pomagały też więźniom politycznym, dostarczając paczki, a  także  przekazując informacje między nimi i ich rodzinami. Wiosną 1942 r. zmuszona była opuścić Łódź i zamieszkała w Warszawie. W Komendzie Pogotowia Harcerek pełniła funkcję instruktorki bezpieczeństwa konspiracyjnego. Wizytowała tereny wschodnie, kilkakrotnie odwiedzała Lwów. Pracowała w Generalnym Inspektoracie Służby Kobiet. W 1944 r. została wcielona do Państwowego Korpusu Bezpieczeństwa. Brała udział w Powstaniu Warszawskim, po jego upadku została wywieziona do obozu pracy we Wrocławiu. W 1945 r. wróciła do Łodzi oraz pracy nauczycielskiej, najpierw w XV Liceum Ogólnokształcącym, następnie w XII Szkole Podstawowej TPD. W latach 1946–1947 była wizytatorką do spraw harcerskich w Kuratorium Okręgu Szkolnego, a od 1947 do 1948 r. członkinią Działu Kształcenia Starszyzny Komendy Śląskiej Chorągwi Harcerek. W 1948 r. odeszła z harcerstwa. Po Zjeździe Łódzkim (1956) wróciła do organizacji. Kierowała Wydziałem Obozów i Imprez Masowych (1957–1958) oraz Wydziałem Kół Przyjaciół Harcerstwa (1958–1959) Komendy Łódzkiej Chorągwi Harcerstwa, a także pomagała w kształceniu instruktorek. W tym czasie była też organizatorką i dyrektorką Międzyszkolnego Wojewódzkiego Ośrodka Sportowego w parku im. 3 Maja w Łodzi. W 1960 r. przeszła na emeryturę. Do końca życia współpracowała z zespołem instruktorek zbierających materiały do historii Pogotowia Harcerek. Zmarła 29 XI 1976 r., została pochowana na Cmentarzu Starym w Łodzi przy ul. Ogrodowej.

Odznaczona Krzyżem Niepodległości, Złotym i Srebrnym Krzyżem Zasługi, Odznaką Grunwaldzką, Krzyżem „Za Zasługi dla ZHP”, Odznaką Opiekuna Miejsc Pamięci Narodowej.

Na podstawie Harcerski Słownik Biograficzny t. II pod red. J. Wojtyczy, Warszawa 2008, s. 106-108.

W uroczystości oznaczenia znakiem pamięci „Tobie Polsko” grobu uczestnika trzeciego powstania śląskiego śp. Jana Siwca udział wzięli między innymi z ramienia marszałka woj. mazowieckiego pełnomocnik do spraw kombatantów i osób represjonowanych Zbigniew Czaplicki, dyrektor Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego delegatury w Żyrardowie Grzegorz Dobrowolski, wójt gminy Radziejowice Artur Jankowski, zastępca wójta gminy Radziejowice Wioletta Micewicz, proboszcz Parafii Rzymskokatolickiej Matki Bożej Częstochowskiej w  Kuklówce Zarzecznej ksiądz kanonik Andrzej Sadowski, kierownik Wydziału Promocji Starostwa Powiatowego w Żyrardowie Paulina Janczak, sołtys sołectwa Adamów-Wieś Grzegorz Wiciński, prezes Fundacji Lwów i Kresy Południowo-Wschodnie, a zarazem dyrektor Muzeum Lwowa i  Kresów w Kuklówce Radziejowickiej Aleksandra Biniszewska wraz z mężem Bogdanem Biniszewskim, dyrektor Gminnego Centrum Kultury „Powozownia” w Radziejowicach Agnieszka Rybarczyk, prezes Zarządu Ochotniczej Straży Pożarnej w  Kuklówce Zarzecznej Marcin Sadowski, delegacje społeczności Szkoły Podstawowej im. Józefa Chełmońskiego w Kuklówce Radziejowickiej, motocyklistów, grupy rekonstrukcyjnej, a także lokalni działacze społeczni i mieszkańcy gminy.

Szczególnymi gośćmi wydarzenia byli potomkowie śp. Jana Siwca wnuk Tomasz Siwiec z  rodziną.

Poczty sztandarowe wystawiły Ochotnicza Straż Pożarna w Kuklówce Zarzecznej oraz Szkoła Podstawowa im. Józefa Chełmońskiego w Kuklówce Radziejowickiej.

Wojskową asystę honorową wystawił 38. Sochaczewski Dywizjon Zabezpieczenia Obrony Powietrznej im. mjra Feliksa Kozubowskiego.

Uroczystość poprowadził Jan Kwaśniewicz naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach, który przybliżył ideę akcji „Powstańcy to wiara, nadzieja i  cud - ocalmy groby Powstańców Śląskich od zapomnienia!” mającą na celu zewidencjonowanie jak największej liczby grobów, w których spoczywają powstańcy śląscy, a  dotąd nie figurujących w dostępnych ewidencjach prowadzonych przez instytucje samorządowe i państwowe. Przemówienia okolicznościowe wygłosili wójt gminy Radziejowice Artur Jankowski oraz społecznik, inicjator uhonorowania śp. Jana Siwca tablicą pamiątkową, konferencją i publikacją Kazimierz Drążkiewicz. Skierowany do uczestników list starosty żyrardowskiego Andrzeja Wilka odczytała Paulina Janczak. Biogram śp. Jana Siwca przybliżyła Anna Binek-Zajda (OBUWiM IPN Katowice). Aktu oznaczenia grobu znakiem pamięci „Tobie Polsko” dokonał naczelnik Jan Kwaśniewicz, natomiast plakietą „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski ” Tomasz Siwiec. Modlitwie przewodniczył proboszcz Parafii Rzymskokatolickiej Matki Bożej Częstochowskiej w Kuklówce Zarzecznej ksiądz kanonik Andrzej Sadowski.

Jan Siwiec urodził się 3 listopada 1891 r. we wsi Wólka Brzozokalska (obecnie Adamów-Wieś) gminie Radziejowice jako syn Kazimierza i Józefy. Na kształtowanie się jego światopoglądu i wybór kierunku pracy zawodowej oraz społecznej działalności niewątpliwie miały wpływ kontakty z okolicznym postępowym ziemiaństwem skupionym w Okręgowym Towarzystwie Rolniczym w Grodzisku. Będąc uznanym członkiem tego środowiska już w  1912 r. objął funkcję sekretarza. Z początkiem swej działalności w rzeczonym Towarzystwie opracował raport o potrzebach szkolnych powiatu. Poważna ta praca zbiegła się jednak z  zakończeniem aktywności, albowiem w dniu 27 sierpnia 1912 roku Jan Siwiec został powołany do armii rosyjskiej i wcielony na okres jednego roku do 3. baterii 28. brygady artylerii rosyjskiej, a jego zmysł organizacyjny znalazł zastosowanie w  funkcji pomocnika zarządzającego gospodarką Szpitala Św. Jerzego Rosyjskiego Czerwonego Krzyża. Niedługo potem w ramach tej organizacji awansował kolejno na dowódcę obozu, dowódcę X Transportu Konnego Czerwonego Krzyża i Dowódcę Zapasu Koni Czerwonego Krzyża. Włączył się również w działania organizacyjno-agitacyjne związane z formowaniem I Korpusu Polskiego. W połowie stycznia 1918 r. został członkiem Polskiego Komitetu Obywatelskiego. W  decydującym okresie wojny polsko-bolszewickiej, od 13 lipca 1920 do 25 grudnia tegoż roku, służył w baterii szkolnej 18 pułku artylerii szkolnej w Twierdzy Modlin w  stopniu podporucznika. W zwolnieniu z wojska dopomógł mu Centralny Związek Kółek Rolniczych przedstawiający konieczność powrotu do pracy instruktorskiej. Sumując doświadczenia wojskowe Jana Siwca nie sposób pominąć jeszcze jednego, ale jakże ważnego epizodu w jego życiorysie wojennym. Z chwilą wybuch trzeciego powstania śląskiego Jan Siwiec powrócił do służby i na początku maja 1921 roku udał się z transportem broni na front. Nadto brał udział w  działaniach aprowizacyjnych oraz pracach organizacyjno-wojskowych na terenie powiatu lublinieckiego. Za swe dokonania uhonorowany został Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności i  Zasługi oraz Śląskim Krzyżem Powstańczym. Do rezerwy ostatecznie został przeniesiony jako podporucznik 3. pułku artylerii polowej w  Zamościu z 261 lokatą na liście starszeństwa podporuczników rezerwy artylerii. Od razu rozpoczął pracę w  Okręgowym Związku Kółek Rolniczych w Grodzisku w charakterze instruktora rolnego. Równolegle podjął też studia na I roku Studium Psychologicznego i  Studium Pracy Społeczno-Oświatowej na Wsi oraz filozofii w Wolnej Wszechnicy Ludowej. Niebawem objął również stanowisko instruktora Sekcji Organizacyjnej Centralnego Związku Kółek Rolniczych w  Warszawie. W latach 1928-1930 piastował z ramienia BBWR mandat posła biorąc także aktywny udział w pracach komisji rolnej i reform rolnych. Pod koniec lat 20. związał się z  Centralnym Związkiem Młodzieży Wiejskiej, a później Związkiem Młodej Polski. W latach 1936-39 był członkiem Państwowej Rady Oświecenia Publicznego. W 1936 roku został wybrany do Rady Związku Powiatów RP, gdzie został wiceprezesem, a od 24 lutego 1938 roku prezesem. Poza tym pracował jako członek Okręgowej Komisji Ziemskiej od 1923 roku na wiele kadencji, od 1937 roku Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej. Od 1930 roku był członkiem Rady Warszawskiej Izby Rolniczej, a od 1933 roku jej wiceprezesem. Przez trzy lata - od 1923 roku pozostawał członkiem Głównej Komisji Ochrony Lasów przy Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych. Po wybuchu II wojny światowej włączył się w ruch konspiracyjny. Współorganizował Miejski Komitet Samopomocy Społecznej. Jego gospodarstwo służyło jako miejsce koncentracji oddziałów partyzanckich Armii Krajowej oraz skład broni i  amunicji.

Co więcej w jego obrębie w ramach akcji „Neon 4” przechowywane były do czasu przerzutu do Warszawy zrzuty materiałów wojennych - sześć zasobników z bronią, amunicją, środkami łączności i pieniędzmi oraz ukrywano trójkę oficerów – skoczków spadochronowych.

Częściowo zdekonspirowany, musiał codziennie meldować się na posterunku policji granatowej w Grodzisku. Wreszcie zagrożony aresztowaniem ukrywał się całkowicie.

Od czerwca 1945 roku Siwiec kierował Spółdzielnią Rolniczo-Handlową „Plon”. Potem zajmował różne kierownicze stanowiska, jednakże zmuszony był często zmieniać zajęcie. W  późniejszym czasie został wybrany prezesem Centralnego Związku Plantatorów Roślin Oleistych. Uczestniczył też w odradzaniu się Związku Kółek Rolniczych.

Zmarł 9 kwietnia 1961 r. w Grodzisku Mazowieckim. Spoczywa na cmentarzu w Kuklówce Zarzecznej.

Opracowano na podstawie M. Cabanowski „Grodziszczanie”, Grodzisk Mazowiecki 2001, s. 122-145.