Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

W piątek 14 lutego 2025 r. po raz pierwszy uczciliśmy Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej. W przyjętej przez Sejm RP ustawie w preambule podkreślono „w hołdzie żołnierzom Armii Krajowej – największej konspiracyjnej armii w podbitej przez Niemcy i Rosję Europie, armii, która jako zbrojne ramię Polskiego Państwa Podziemnego prowadziła bohaterską walkę o odzyskanie przez Rzeczpospolitą Polską suwerenności i niepodległości, a której żołnierze po II wojnie światowej byli prześladowani przez władze komunistyczne zależne od Związku Sowieckiego”.

Pierwsza część katowickich obchodów rozpoczęła się złożeniem meldunku o gotowości pododdziałów do uroczystego apelu przez dowódcę uroczystości ppłk. Daniela Barona. Główna uroczystość odbyła się pod Pomnikiem Pamięci Dowódców i Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Śląskiego, który znajduje się na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Katowicach przy ul. Murckowskiej  (sektor 37, rząd 8). Odbył się tam apel pamięci. Po apelu oddano salwę honorową.

„Samodzielny Okręg Śląsk Armii Krajowej, pomimo faktu działania w niezwykle niesprzyjających konspiracji warunkach, wniósł istotny wkład w zwycięstwo aliantów, przekazując bardzo cenne dane wywiadowcze do Londynu“ – podkreślił podczas uroczystośći Marek Wójcik, wojewoda śląski. Zachęcał do odwiedzenia lokalnych miejsc pamięci i refleksji nad losami żołnierzy Armii Krajowej.

Okolicznościowej modlitwie przewodniczył proboszcz parafii Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Katowicach ks. prałat dr Andrzej Suchoń. Delegacje złożyły kwiaty pod pomnikiem Pamięci Dowódców i Żołnierzy Armii Krajowej Okręgu Śląskiego.

Wojewoda śląski Marek Wójcik, płk. Paweł Piątkowski dowódca 13. Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej wraz z naczelnikiem Oddziałowego Biura Walk i Męczeństwa w Katowicach Janem Kwaśniewiczem złożyli na pobliskich grobach skrywających doczesne szczątki żołnierzy Armii Krajowej wiązanki z trzech biało-czerwonych róż. Następnie w kościele garnizonowym pw. św. Kazimierza Królewicza w Katowicach została odprawiona msza św. pod przewodnictwem ks. kan. ppłk. Grzegorza Bechty w intencji żołnierzy Armii Krajowej oraz z okazji 85. rocznicy pierwszej masowej deportacji Polaków na Sybir.

Wojskową asystę honorową wystawił 133. batalion lekkiej piechoty w Cieszynie 13 Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. ppłk. dypl. Tadeusza Puszczyńskiego.

Oprawę muzyczną wydarzenia zapewniła orkiestra wojskowa z Bytomia pod batutą starszego chorążego sztabowego Michała Gębarskiego.

Obchody zostały zorganizowane przez Oddział IPN w Katowicach wraz ze Śląskim Urzędem Wojewódzkim oraz parafią św. Kazimierza Królewicza w Katowicach.

Uroczystości zostały objęte honorowym patronatem Szefa Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych Lecha Parella.

W uroczystości wzięli udział: wojewoda śląski Marek Wójcik, dowódca 13 Śląskiej Brygady Obrony Terytorialne płk Paweł Piątkowski, przedstawiciele administracji państwowej szczebla terytorialnego, Wojska Polskiego, służb mundurowych, duchowieństwa, członkowie rodzin żołnierzy Armii Krajowej spoczywających w kwaterze żołnierzy AK, reprezentanci instytucji, organizacji społecznych i kombatanckich, stowarzyszeń, szkół, mieszkańcy Katowic i regionu.

Katowicki oddział IPN reprezentował Jan Kwaśniewicz, naczelnik Oddziałowego Biura Walk i Męczeństwa w Katowicach oraz Ryszard Mozgol, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej w Katowicach.

***

14 lutego 1942 r. Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski przekształcił Związek Walki Zbrojnej w Armię Krajową. Jej pierwszym dowódcą został Komendant Główny ZWZ, gen. Stefan Rowecki „Grot”. W ten sposób podniesiono rangę sił zbrojnych w okupowanym Kraju, stawiając symboliczny znak równości pomiędzy nimi a regularnymi oddziałami Wojska Polskiego walczącymi u boku sojuszników. W czasie II wojny światowej Armia Krajowa była największą podziemną armią w Europie. W 1944 r. jej liczebność osiągnęła ponad 350 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, w tym około 10 tys. oficerów. Oprócz walki zbrojnej, Armia Krajowa prowadziła działalność wywiadowczą i kontrwywiadowczą, a także zajmowała się produkcją broni i amunicji, wytwarzaniem fałszywych dokumentów na potrzeby konspiracji oraz kolportażem podziemnej prasy. Wraz z budową podziemnych struktur trwała zapoczątkowana jeszcze przez ZWZ akcja scaleniowa, której celem było skupienie powstających oddolnie organizacji konspiracyjnych pod jednym dowództwem. W ten sposób większość sił wojskowych związanych z różnymi opcjami politycznymi, które uznawały zwierzchnictwo Rządu RP na Uchodźstwie, znalazła się w szeregach jednej, silnej i prężnie działającej organizacji. Strategicznym celem Armii Krajowej było przygotowanie zbrojnego powstania, które miało rozpocząć się w momencie umożliwiającym odbudowę struktur niepodległej Polski. Zgodnie z tym planem, w obliczu rozwijającej się ofensywy sowieckiej, w 1944 r. przystąpiono do realizacji akcji „Burza”, której kulminacyjnym momentem było Powstanie Warszawskie. Wówczas na czele Armii Krajowej stał już gen. Tadeusz Komorowski „Bór” (jego poprzednik, gen. Rowecki, został aresztowany w 1943 r. i zamordowany przez Niemców po wybuchu Powstania Warszawskiego). Armia Krajowa została rozwiązana 19 stycznia 1945 r. przez gen. Leopolda Okulickiego „Niedźwiadka” (został mianowany dowódcą AK przez ówczesnego Naczelnego Wodza gen. "Bora" Komorowskiego, który trafił do niemieckiej niewoli). Do rozwiązania Armii Krajowej doszło w sytuacji, gdy na ziemiach polskich niemieckiego okupanta zastępował okupant sowiecki, który przy bierności zachodnich sojuszników siłą instalował powolną Moskwie "władzę ludową", niwecząc plany odbudowy niepodległej Polski. W ostatnim rozkazie gen. Okulicki polecił żołnierzom Armii Krajowej prowadzenie dalszej działalności „w duchu odzyskania pełnej niepodległości państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą”. W marcu 1945 r., ostatni dowódca Armii Krajowej został podstępem uprowadzony do Moskwy, a następnie - wraz z innymi przywódcami Polski Podziemnej  – skazany w „procesie szesnastu”.