Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Oddziałowe Archiwum IPN w Katowicach pragnie zaprezentować Państwu ciekawy dar prywatny, przekazany przez  Annę Schabowską do zasobu katowickiego Oddziału IPN przed kilkoma miesiącami w ramach projektu „Archiwum Pełne Pamięci”. Dar ten zawiera liczne dokumenty, fotografie oraz kolekcję kart pocztowych dotyczące ojca Anny Schabowskiej – Jana Schabowskiego – harcerza, żołnierza konspiracji podczas II wojny światowej.

Jan Schabowski, syn Jana i Stefanii, urodził się 6 grudnia 1913 r. w Dąbrowie Górniczej. Po ukończeniu nauki w szkole powszechnej kontynuował kształcenie w Szkole Rzemieślniczo-Przemysłowej w Sosnowcu na Wydziale Ślusarsko-Mechanicznym. 15 czerwca 1934 r. otrzymał dyplom czeladnika przemysłu ślusarskiego. Następnie od 1 września 1934 r. rozpoczął dwuletni kurs w Państwowej Szkole Mistrzów Maszynowych przy Państwowej Szkole Przemysłowej w Bielsku, zdobywając tytuł technika mechanika. W latach 1937–1938 odbył zasadniczą służbę wojskową, w tym czasie ukończył także Szkołę Uzbrojenia w Warszawie. Po zakończeniu służby wojskowej rozpoczął pracę zawodową, m.in. w Fabryce Kabli i Drutu w Będzinie.

Ważną częścią życia Jana Schabowskiego było harcerstwo. Wstąpił do Związku Harcerstwa Polskiego, do 1 Zagłębiowskiej Drużyny im. D. Czachowskiego w Dąbrowie Górniczej w wieku 13 lat 7 września 1926 r., natomiast przyrzeczenie harcerskie złożył 11 listopada 1928 r.

Po wybuchu II wojny światowej, zgodnie z ogłoszeniem mobilizacyjnym Jan Schabowski wraz z bratem udali się na wschód Polski. Dotarli do Brześcia nad Bugiem. Ze względu na zajęcie terenu przez Niemcy i ogólną złą sytuację podjęli decyzję o powrocie do Dąbrowy Górniczej. W listopadzie 1939 r. Jan Schabowski rozpoczął działalność w organizacji „Orzeł Biały”, przyjmując pseudonim „Bolek”.

9 grudnia 1939 r. Jan Schabowski wraz z kolegami harcerzami z 1 Zagłębiowskiej Drużyny Harcerskiej wziął udział w brawurowej akcji o nazwie „Drukarnia”. Na mocy decyzji niemieckich władz okupacyjnych organizacje społeczne działające przed wybuchem II wojny światowej zostały rozwiązane, a ich majątek uległ konfiskacie. Podobny los spotkał drukarnię drużyny harcerskiej. Drukarnia o napędzie ręcznym z dużym zapasem czcionek, klisz metalowych była wyjątkowa w ruchu skautowym na skalę światową. Ze względu na wygodny transport oraz łatwość uruchomienia w warunkach polowych wywoływała sensację na zlotach harcerskich w okresie międzywojennym.

Pomieszczenie, w którym się znajdowała się ww. drukarnia, zostało zamknięte przez niemieckie władze i opieczętowane. Grupa harcerzy postanowiła wywieźć drukarnię, ukryć ją w bezpiecznym miejscu i wykorzystać do pracy podziemnej. Do wykonania zadania przystąpili 9 grudnia 1939 r. w godzinach popołudniowych. Po odcięciu kłódki do pomieszczenia, harcerze wyważyli wewnętrzne drzwi, następnie – ze względu na zimową aurę – umieścili drukarnię na sankach, przykryli ją kilkoma płaszczami i udali się na ul. Konopnicką w Dąbrowie Górniczej, gdzie mieszkał kuzyn jednego z harcerzy. Następnie przystąpili do przewiezienia sankami dużych szuflad drukarskich z czcionkami. W czasie transportu jedna z szuflad zsunęła się z sanek, i to w pobliżu przechodzących obok niemieckich policjantów. Harcerze mieli mnóstwo szczęścia, bo policjanci nie zainteresowali się tą sytuacją i dzięki temu udało się bezpiecznie przetransportować wszystkie elementy sprzętu.

Drukarnia harcerska rozpoczęła pracę konspiracyjną – na niej były drukowane ulotki, odezwy oraz wiadomości z nasłuchu radiowego. Niestety jej dalsze losy nie były szczęśliwe – drukarnia została odkryta przez władze niemieckie, a wielu druhów straciło życie w rąk okupantów.

Janowi Schabowskiemu udało się uniknąć aresztowania. W marcu 1940 r. rozpoczął pracę w Hucie „Bankowa” w Dąbrowie Górniczej i jednocześnie kontynuował działalność konspiracyjną przez prowadzenie wywiadu w zakładzie pracy na temat produkcji broni, a także prowadzenie akcji sabotażowej (uszkadzanie produkowanych detali do bomb). W wyniku ostrzeżenia Jan Schabowski uciekł przed aresztowaniem do Krakowa w listopadzie 1942 r. W kolejnych latach zmieniał miejsca zamieszkania (Kazimierza Wielka, Poronin, Koszyce). 1 września 1944 r. w wyniku obławy został aresztowany i przetransportowany do obozu pracy w Starym Korczynie, z którego udało mu się uciec na początku stycznia 1945 r. W latach powojennych Jan Schabowski uruchomił warsztat ślusarski, a następnie rozpoczął pracę w przemyśle państwowym.

Archiwum osobiste Jana Schabowskiego to bardzo bogaty, szczegółowy, bezcenny zbiór dokumentów, fotografii oraz artefaktów, dokumentujący losy harcerza i żołnierza konspiracji w czasie II wojny światowej.

Dar ten został opracowany i uporządkowany w kolejności chronologicznej – od okresu dwudziestolecia międzywojennego po czasy współczesne. Wśród przekazanych materiałów znajdują się: dokumenty osobiste, świadectwa szkolne, legitymacje, zaświadczenia, korespondencja, a także własnoręcznie spisane wspomnienia oraz liczne fotografie (m.in. z okresu służby wojskowej). Na szczególną uwagę zasługuje zbiór kart pocztowych i okolicznościowych wydrukowanych na wspomnianej drukarni polowej podczas zlotów harcerskich w okresie dwudziestolecia międzywojennego: Chorągwi Sosnowieckiej w Bukownie, Hufca Dąbrowskiego w Maczkach, Narodowego Zlotu Harcerzy w Poznaniu oraz podczas zlotów międzynarodowych.

Sygnatura akt: IPN Ka 454/194, t. 1–3