Instytut Pamięci Narodowej - Katowice

15 października 2024 r. na cmentarzu św. Anny w Tarnowskich Górach odbyła się uroczystość odsłonięcia nowo wyremontowanego grobu dr. Józefa Potyki oraz jego oznaczenia znakiem pamięci „Tobie Polsko”.

W wydarzeniu zorganizowanym przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach udział wzięli: naczelnik Wydziału Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Tarnowskie Góry Adam Mrugacz, administrator parafii św. Apostołów Piotra i Pawła w Tarnowskich Górach ks. Leszek Lepiorz, prezes Okręgu Śląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Jan Musiał, prezes Zarządu Instytutu Tarnogórskiego i Muzeum dr hab. Marek Wroński, kierownik Działu Historii Muzeum w Tarnowskich Górach dr Krzysztof Gwóźdź, prezes Fundacji Wspierania Szachów na Górnym Śląsku Mirosław Gnieciak, delegacje Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej oraz lokalnego środowiska szachowego.

Szczególnymi uczestnikami wydarzenia były cioteczne wnuczki śp. Józefa Potyki – Barbara Stanclik oraz Danuta Zemelka.

Uroczystość wpisującą się dokładnie w 70. rocznicę śmierci dr. Józefa Potyki poprowadził naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Jan Kwaśniewicz. Okolicznościowe słowo, w którym nie zabrakło szczególnie odniesień do działalności zawodowej i społecznej Bohatera wydarzenia wygłosił Mirosław Gnieciak inicjator wydobycia z niepamięci zbiorowej jego imienia i nazwiska. Swoistym powodem zainteresowania się przezeń postacią dra Józefa Potyki okazała się wspólna pasja w postaci gry w szachy. Życiorys śp. dra Józefa Potyki przybliżyła Anna Binek-Zajda (OBUWiM). Aktu oznaczenia grobu znakiem pamięci „Tobie Polsko” dokonał Jan Kwaśniewicz, po czym ks. Leszek Lepiorz poświęcił nagrobek oraz odmówił modlitwę w intencji Zmarłego. Uroczystość zwieńczyło złożenie kwiatów i zapalenie zniczy.

Nagrobek został ufundowany ze środków Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach.

Dr Józef Potyka urodził się w 5 sierpnia 1886 r. w Łabędach z ojca Adama trudniącego się kupiectwem i matki Julianny Gojny. Ukończył gimnazjum w Gliwicach, a następnie studiował prawo na uniwersytetach we Wrocławiu i Berlinie, uzyskując w 1913 r. stopień doktora. Od 1 października 1911 r. służył w 51 pułku piechoty we Wrocławiu jako jednoroczny. Podczas mobilizacji w sierpniu 1914 r. zaciągnięty został do 38 zapasowego pułku piechoty w Oleśnicy. Walcząc na froncie francuskim 10 września 1914 r., został ciężko ranny. Po 11 miesięcznym leczeniu uznany za niezdolnego do służby wojskowej. Służbę w armii niemieckiej opuścił w stopniu podporucznika. Od stycznia 1919 r. zaangażowany w działalność Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska, w kwietniu 1919 r. wstąpił do służby państwowej. Do końca czerwca pełnił obowiązki zastępcy starosty w Mławie, potem krótko – bo zaledwie przez dwa tygodnie na tym samym stanowisku - w Puławach. Następnie pracował w Poznaniu w Komisariacie na Śląsk Naczelnej Rady Ludowej.

W dniu 8 sierpnia 1919 r. ochotniczo wstąpił do 73 pułku piechoty, objął dowództwo 9 kompanii, a po niecałych trzech tygodniach dowództwo II batalionu. W połowie marca 1920 r. skierowany został do pracy w komisariacie Plebiscytowym w Bytomiu, gdzie kierował Wydziałem Statystycznym. Podczas III powstania śląskiego jako prawnik organizował sądownictwo polowe i pełnił funkcję szefa nowo utworzonego Departamentu Spraw Wojskowych przy Naczelnej Komendzie Wojsk Powstańczych. Po zakończeniu zrywu przez krótki czas był komendantem obozu dla uchodźców śląskich w Sosnowcu, następnie pracował w Polskim Komisariacie Plebiscytowym w powiecie kozielskim, natomiast od września 1921 roku zatrudniony był w biurze adwokackim Kazimierza Czapli w Bytomiu. Do rezerwy w stopniu kapitana piechoty został przeniesiony na własną prośbę z początkiem 1922 r.

W tym samym roku przyjął nominację na urząd starosty powiatu świętochłowickiego z siedzibą w Świętochłowicach.

26 czerwca 1922 r. jako starosta powiatu świętochłowickiego, przejął formalnie władzę w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów) z rąk kontrolera Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej kapitana Pinauda. Następnego dnia tymi oto słowami „Kraj, w który Wojsko Polskie wkracza, jest klejnotem w koronie Najjaśniejszej Rzeczypospolitej nie tylko ze względu na skarby, jakie mieści w swoim łonie, lecz także ze względu na serce ludu, które tak tęskniło za Polską i które nie dało wyrwać sobie gorącej miłości do wielkiej Ojczyzny Polski. Wprawdzie pewna część ludności niezupełnie jeszcze odczuwa tak gorące tchnienie, gdyż system pruski stosowany dotychczas wiele zepsuł. Toteż tem większe zadania czekają dzisiaj na Polskę, gdyż chodzi o zdobycie serc tych, którzy stoją dziś jeszcze na uboczu. A zatem „do broni”, zdobywać serca naszych współbraci! Niech Wojsko Polskie będzie nie tylko siłą oręża, ale również siła kulturalną. Niech żyje armia polska” powitał wkraczające pod dowództwem gen. Kazimierza Horoszkiewicza wkraczające do miasta pododdziały 75. Pułku Piechoty Wojska Polskiego. Urząd starosty świętochłowickiego pełnił do dnia 5 września 1927 r., a później aż do wybuchu wojny pracował jako dyrektor Spółki Brackiej w Tarnowskich Górach.

Poza pracą zawodową wiele czasu poświęcał różnego rodzaju akcjom społecznym. Doceniając wagę upowszechnienia rodzimej kultury i tradycji, włączył się w starania grupy społeczników (z Józefem Piernikarczykiem i Alfonsem Kopią) zmierzających do utworzenia w mieście muzeum oraz zorganizowania z podziemi tarnogórskiej kopalni zabytkowej atrakcji turystycznej. Podjęte działania przerwał wybuch II wojny. W 1925 r. wystąpił z inicjatywą utworzenia w Świętochłowicach Powiatowego Muzeum ze zbiorami archiwaliów powstańczych oraz z okresu Plebiscytu, w latach późniejszych zbiory przeniesiono do utworzonego w 1934 r. Muzeum w Chorzowie. Piastował również funkcję prezesa Zarządu Wojewódzkiego Ligi Obrony Powietrznej Państwa w Katowicach, był członkiem Związku Hallerczyków oraz Związku Powstańców Śląskich.

Pomimo tego, że działalność państwowa i społeczna zajmowała mu wiele czasu, bardzo mocno związany był również z Polskim Związkiem Szachistów Województwa Śląskiego początkowo jako uczestnik rozgrywek, by 4 listopada 1928 r. objąć funkcję Prezesa Zarządu. Funkcję tę sprawował – z okresem przerwy w czasie II wojny światowej – do grudnia 1946 r.

Po wybuchu II wojny światowej, spodziewając się represji ze strony okupanta, przeniósł się do Lwowa, gdzie współorganizował i prezesował Komitetowi Uchodźców ze Śląska. W 1940 r. zamieszkał w Krakowie, działał w ruchu oporu oraz strukturach polskiego państwa podziemnego. Aresztowany przez gestapo w 1943 r., osadzony w więzieniu na Montelupich w Krakowie.

Po zakończeniu wojny powrócił do Tarnowskich Gór. Objął ponownie posadę dyrektora Spółki Brackiej, w 1950 r. przeszedł na emeryturę. Zmarł 15 października 1954 r. w Tarnowskich Górach.

Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski oraz dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi na wniosek Ministra Pracy i Opieki Społecznej za zasługi położone przy odbudowie i organizacji ubezpieczeń społecznych.
 

Akcja oznaczania grobów znakiem pamięci opracowanym przez Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach rozpoczęła się 5 lipca 2021 r. w dzień setnej rocznicy zakończenia III powstania śląskiego. Znak pamięci „Tobie Polsko” ma formę proporczyka o rozmiarach ok. 20 x 8 cm wykonanego z porcelany nagrobnej. Umieszczono na nim inwokację „Tobie Polsko”, pod którą znajduje się wizerunek orła otoczonego datami powstań, a poniżej napisy „Grób Powstańca Śląskiego” i „Instytut Pamięci Narodowej”. Proporzec jest  wzorowany na sztandarze powstańczym „Tobie Polsko”, który wykonano na początku 1920 r. w pracowni przy redakcji „Katolika” w Bytomiu i który obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Czynu Powstańczego w Górze Św. Anny. Muzeum posiada także fotografię z uroczystości upamiętniającej uchwalenie Konstytucji 3 Maja, która przedstawia pochód mieszkańców wsi Osiek (pow. strzelecki, woj. opolskie) z tymże sztandarem niesionym przez A. Szulca do Rozmierzy. Uroczyści te obchodzono na całym Górnym Śląsku w niedzielę 2 maja 1920 r. i były to pierwsze legalne obchody tej rocznicy na tym terenie. Dzięki postanowieniom artykułu 88 Traktatu Wersalskiego o przeprowadzeniu plebiscytu, dla zapewnienia jego bezstronności, w lutym 1920 r. obszar plebiscytowy wyłączono z państwa niemieckiego i poddano kontroli wojsk alianckich, a pełnię władzy przejęła na nim Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa Górnego Śląska z gen. Henri Le Rondem na czele. Umożliwiło to Polakom legalne demonstrowanie swoich dążeń i używanie symboli narodowych.