Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

9 października 2024 r. na cmentarzu parafialnym przy ul. Francuskiej w Katowicach odbyła się uroczystość oznaczenia mogiły śp. Tadeusza Szumańskiego plakietą „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Polski” zorganizowana przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach

W wydarzeniu udział wzięli: krewni śp. Tadeusza Szumańskiego – Bożena i Donat Polaczkowie oraz Ewa i Jacek Szumańscy, wojewoda śląski Marek Wójcik, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach dr Andrzej Sznajder, proboszcz parafii św. Kazimierza Królewicza w Katowicach ks. kanonik ppłk Grzegorz Bechta, przedstawiciel Dowództwa Garnizonu Katowice ppłk Rafał Podgórski, zastępca naczelnika Wydziału Kultury Urzędu Miasta Katowice Jowita Hercig, dyrektor Regionalnego Instytutu Kultury im. Wojciecha Korfantego Dorota Pociask-Frącek, reprezentant Muzeum Historii Katowic Sławomir Stanowski, prezes Okręgu Śląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Jan Musiał, delegacja Zarządu Wojewódzkiego Związku Kombatantów Rzeczypospolitej Polskiej i Byłych Więźniów Politycznych na czele z wiceprezesem Stanisławem Piaseckim, prezes katowickiego Oddziału Związku Sybiraków w Katowicach Małgorzata Kalańska, przedstawiciele Zarządu Ogólnopolskiego Stowarzyszenia „Rodzina Policyjna 1939 r.” z siedzibą w Katowicach Grzegorz Grześkowiak oraz państwo Henryka i Jerzy Urbańczykowie, delegacja Oddziału Katowickiego Towarzystwa Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich na czele z wiceprezes Jadwigą Feifer, członek Komitetu Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przy Oddziale IPN w Katowicach Barbara Adamczyk, przewodniczący Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach Włodzimierz Kac, delegacja społeczności Szkoły Podstawowej nr 32 im. Bohaterów Monte Cassino z Zespołu Szkolno-Przedszkolnego nr 2 w Katowicach na czele z dyrektorem Dariuszem Jureczko.

Poczet sztandarowy wystawiła Szkoła Podstawowa nr 32 im. Bohaterów Monte Cassino w  Katowicach.

Posterunek honorowy wystawił 131 Batalion Lekkiej Piechoty w Gliwicach 13 Śląskiej Brygady Obrony Terytorialnej im. ppłka dypl. Tadeusza Puszczyńskiego.

Uroczystość wpisującą się w rok obchodów 80. rocznicy bitwy pod Monte Cassino poprowadził Naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN Jan Kwaśniewicz Przemówienia okolicznościowe, w których obok przywoływania świadectw żołnierskiej postawy nie zabrakło też odniesień do działalności zawodowej i społecznej Bohatera wydarzenia, wygłosili Marek Wójcik, Jowita Hercig, dr Andrzej Sznajder, Dariusz Jureczko oraz Jacek Szumański. Życiorys śp. Tadeusza Szumańskiego przybliżyła Anna Binek-Zajda (OBUWiM IPN Katowice). Aktu oznaczenia grobu plakietą „Grób Weterana Walk o Wolność i Niepodległość” dokonał dyrektor Oddziału IPN dr Andrzej Sznajder, po czym ks. kanonik ppłk Grzegorz Bechta odmówił modlitwę w intencji zmarłego weterana. Uroczystość zwieńczyło złożenie kwiatów i zapalenie zniczy.

Dodatkowy walor poznawczo-historyczny wniosła również plenerowa wystawa, na którą złożyły się wybrane fotografie z Archiwum Fotograficznego Tadeusza Szumańskiego pochodzące z zasobów Narodowego Archiwum Cyfrowego. Sugestywne obrazy dokumentujące walkę żołnierzy 2 Korpusu Polskiego o wzgórze Monte Cassino, uzbrojenie, umundurowanie, lecz także sceny z życia codziennego wywoływały poruszające emocje. W niedalekiej przyszłości ekspozycja zostanie przekazana społeczności Szkoły Podstawowej nr 32 im. Bohaterów Monte Cassino w Katowicach.

Tadeusz Szumański urodził się 9 października 1903 r. w Wilnie jako syn Władysława i  Emy z domu Kalina właścicieli zakładu krawieckiego oraz domu handlowego z  odzieżą. Edukację rozpoczął się od nauki w szkole początkowej w Wilnie, a następnie kontynuował w Zakładzie Naukowo-Wychowawczym OO. Jezuitów pw. św. Józefa w  Chyrowie pod Przemyślem. Po wybuchu Wielkiej Wojny w 1914 r. Szumańscy legitymujący się obywatelstwem austriackim zostali zesłani w głąb Rosji do miejscowości Wiatka. Rok później dostali zgodę na osiedlenie się w Moskwie. Tadeusz dobrowolnie wraz z siostrami dołączył do internowanych rodziców. Szumańscy podjęli tam szereg działań pomocy jeńcom polskim i przymusowym przesiedleńcom. Aktywnie działali w Komitecie Polskim. Tymczasem młody Szumański wyjechał z Chyrowa do Krakowa, potem wraz z siostrami do Moskwy, gdzie uczęszczał do polskiego gimnazjum przy Komitecie Polskim. W roku następnym wraz z matką i siostrami przez neutralną jeszcze Rumunię przedostał się do kraju. Przez pewien czas uczęszczał w Krakowie do miejscowego gimnazjum. Do Wilna Tadeusz Szumański powrócił wiosną 1919 r. Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej trafił do wojska, do sformowanej w Wilnie jednostki pod nazwą Ochotniczy Harcerski Batalion Wileński. Po zajęciu miasta przez bolszewików oddział opuścił miasto i wcielony został do Wojska Polskiego jako I Batalion Wileński (cztery kompanie) w składzie 201. Ochotniczego Pułku Piechoty. W  1923 r. zdał maturę na kursach maturalnych zorganizowanych specjalnie przez Kuratorium dla młodzieży, która do egzaminów nie zdołała przystąpić z powodu działań wojennych. Następnie rozpoczął studia w Wyższej Szkole Handlu Zagranicznego we Lwowie, lecz po roku przeniósł się do Warszawy, gdzie przyjęty został na drugi rok do Wyższej Szkoły Handlowej. Ostatecznie jednak studiów nie ukończył. Po powrocie do Wilna pracował w przedsiębiorstwie kierowanym przez matkę oraz prowadził własną działalność będąc przedstawicielem handlowym niektórych firm, głównie warszawskich.

Zapisał się także w tym czasie (od 1927 r.) do Akademickiego Związku Sportowego działającego przy Uniwersytecie Stefana Batorego. Jako zawodnik uprawiał lekkoatletykę, gry sportowe (siatkówka i koszykówka), narciarstwo, wioślarstwo oraz tenis ziemny i stołowy. Od 1928 r. był członkiem zarządu AZS pełniąc funkcję skarbnika, a od 1929 r. objął godność wiceprezesa do spraw sportowych. Jego zapał organizacyjny spowodował, że zaczął być też wybierany do zarządów innych związków sportowych zarejestrowanych na terenie Wilna. Od 1929 r. był członkiem zarządu Okręgowego Związku Lekkiej Atletyki. Rok później wszedł do władz Wileńskiego Okręgowego Związku Gier Sportowych stając na czele Komisji Rewizyjnej. Został także członkiem elitarnego Klubu Włóczęgów przyjmując pseudonim „Dziad”. Wziął udział w sławnej wyprawie kajakowej ekipy „Włóczęgów” do Konstantynopola (Stambułu) w 1930 r. Wraz z kilkoma członkami (Wacław Korabiewicz „Kilometr”, Antoni Bohdziewicz „Czwartek”, Czesław Leśniewski „Czech”, Bogumił Zwolski „Izwolszczyk” i Antoni Czerniewski „Pacykarz”) od 6 lipca do 13 września pokonał trasę z Nowego Targu do Stambułu. Rzekami przez Czechosłowację, Węgry i Jugosławię, a następnie wybrzeżem morskim Rumunii i Bułgarii pokonali cieśninę Bosfor. Wyprawę odbywali na kajakach, które wcześniej zbudowali w Wilnie. Przez trzy kolejne lata (1930–1932) nadal był czynnym sportowcem. Startował w barwach AZS w biegach narciarskich, w długodystansowych biegach sztafetowych, grał w tenisa stołowego, siatkówkę i koszykówkę,. We władzach AZS prowadził referat ds. turystyki w sekcji wioślarskiej. Referentem był także w  Polskim Akademickim Związku Zbliżenia Międzynarodowego „Liga” (PAZZM), zawiązanym w 1932 r. Razem z ojcem współtworzył w 1931 r. Klub Sportowy Zrzeszenia Młodzieży Rzemieślniczej i Przemysłowej będąc jego prezesem. Od 1931 r. wchodził w skład zarządu Okręgowego Związku Narciarskiego oraz Wileńskiego Towarzystwa Wioślarskiego, który był głównym członkiem Wileńskiego Komitetu Towarzystw Wioślarskich. Mocno propagował kajakarstwo, zarówno turystyczne, jak i wyczynowe. Został w tym czasie przedstawicielem handlowych producenta składanych kajaków „Ernest Jenkner” z Bielska. Niebawem wraz z kilkoma innymi osobami doprowadził do rejestracji Wileńskiego Towarzystwa Kajakowego, w którym pełnił funkcję kapitana sportowego. Oddział skupiający głównie członków AZS, zarejestrowany został w  Polskim Związku Kajakowców, w którym T. Szumański i J. Grabowiecki byli delegatami z Wilna. Propagując kajakarstwo aktywnie wspierał miejscowych, wileńskich producentów sprzętu wodnego.

W 1933 r. przeprowadził się do Katowic i podjął pracę jako ekonomista oraz przedstawiciel firm zajmujących się handlem wyrobami stalowymi. Pracował początkowo w firmie „Koetz” w Mikołowie w charakterze głównego księgowego i  prokurenta. Następnie zatrudnił się w przedsiębiorstwie z Chorzowa, wreszcie w  Biurze Sprzedaży „Huty Pokój” w Bytomiu będąc przedstawicielem firmy na region dąbrowski.

Tuż przed wybuchem II wojny światowej został powołany do wojska. Wziął udział w  kampanii wrześniowej walcząc w 73. pułku piechoty. 19 września wraz z innymi żołnierzami przedostał się przez Kuty do Rumunii, gdzie został internowany. Przebywał kilka miesięcy we wsi Topolog niedaleko Dobrudży. Po ucieczce z tego miejsca był jeszcze w Bukareszcie, gdzie przygotowywał się do dalszej drogi.

Wraz z grupą kolegów rozpoczął podróż do Francji przejeżdżając pierwszy etap samochodem przez Jugosławię i Włochy. 31 marca 1940 r. zameldował się w obozie organizacyjnym i szkoleniowym Wojska Polskiego w Parthenay, a następnie w  Coëtquidan w Bretanii. Tu otrzymał przydział w formującej się 2 Dywizji Piechoty. Jednostka w maju 1940 r. została przetransportowana w rejon Colombey-les-Belles stanowiąc odwody francuskiej 3 Armii. Tadeusz Szumański dołączony został do batalionu szkolnego złożonego ze słuchaczy szkół podchorążych i podoficerskich. W  stopniu kaprala wziął udział w kampanii francuskiej, która zakończyła się klęską i  w efekcie doprowadziła do wycofania się oddziałów polskich za Loarę. Większość oddziałów polskich w czerwcu przewożona była okrętami cywilnymi do Anglii, z portu Saint-Jean-de-Luz blisko granicy francusko-hiszpańskiej. T. Szumański nie dotarł tam na czas i odbył jeszcze dłuższą, ryzykowną drogę przez okupowaną Francję do jej części niepodległej. Zaopatrzeni w wizy chińskie do Szanghaju wraz z grupą kilkunastu Polaków przedzierali się poprzez Pireneje, a dalej przez Hiszpanię, gdzie na krótki czas byli aresztowani. Dalsza droga prowadziła przez Portugalię, następnie z Lizbony statkiem pod banderą hinduską dopłynął do Gibraltaru. Przebywał z wieloma Polakami w obozie przejściowym nazywanym „Warszawa” i administrowanym przez Anglików. Po kilku tygodniach dostali się na okręt płynący do Anglii. Do komendy brytyjskiej zgłosił się w październiku 1940 r. Został wcielony do 1 Brygady Strzelców, w strukturach 1 Korpusu Polskiego (Polskich Sił Zbrojnych). Brygada stacjonowała w obozie szkoleniowym w Szkocji w miejscowości Biggar. T. Szumański uczestniczył czynnie w  życiu obozu, współorganizując zajęcia sportowe i kulturalne. Ponieważ posiadał prawo jazdy skierowany został ponadto w roli instruktora do szkoły kierowców. Cały czas wykonał dziesiątki zdjęć sytuacyjnych z udziałem żołnierzy i tysiące portretów. Jego kadry upamiętniły wizytację jednostki przez gen. Władysława Sikorskiego w  sierpniu 1940 r. i Władysława Raczkiewicza, prezydenta RP na uchodźctwie w  październiku tego samego roku.

Od początku 1941 r. jednostka T. Szumańskiego pełniła służbę m.in. w obronie przeciwdesantowej wybrzeży Szkocji stacjonując wówczas w St. Andrews. Również tam wizytowana była przez gen. W. Sikorskiego. T. Szumański w lutym 1942 r. rejestrował sceny z okresu powstawania 1 Dywizji Pancernej w Duns w Szkocji. Jesienią tego roku żołnierze 1 Brygady przeszli intensywne szkolenie w warunkach górskich. T. Szumański dostał przydział i skierowany został na Bliski Wschód w charakterze kierowcy do formowanego 2 Korpusu Polskiego. Trafił do Iraku, do obozu pod Bagdadem. Służąc w  tym okresie odbył kilka podróży m.in. do Iranu, Jordanii i Palestyny. Wiosną 1943 r. w  ramach reorganizacji jednostek żołnierze trafili do innych związków taktycznych. T. Szumański dostał przydział do 2 Brygady Pancernej. Następnie w stopniu plutonowego pełnił służbę jako podoficer kulturalno-oświatowy. Zajmował się kolportażem prasy, organizacją przedstawień teatralnych i muzycznych, seansów filmowych, nadzorem nad czytelnią itp.

T. Szumański już od początku lat dwudziestych interesował się fotografią. Wykorzystując swe wieloletnie doświadczenie fotograficzne zgłosił się na ogłoszony kurs fotoreporterów wojennych prowadzony przez por. inż. Wiktora Ostrowskiego kierownika referatu fotograficznego 2 Korpusu Polskiego. Szkolenie kończył konkurs, który wygrał dzięki czemu wkrótce został fotoreporterem 2 Brygady Pancernej. Wszedł do sekcji fotograficznej 2 Korpusu, której kierownikiem był porucznik W. Ostrowski, notabene przed wojną znany alpinista.

Odtąd Tadeusz Szumański utrwalał na kliszach fotograficznych cały szlak bojowy żołnierzy polskich. Nie walczył z bronią w ręku, ale był w najważniejszych momentach na pierwszej linii, w ogniu walk. W maju 1944 r. dokumentował zdobywanie przez polskie wojsko wzgórza Monte Cassino, a następnie przełamywanie „Linii Hitlera” w  rejonie Piedimonte San Germano. Kwiecień 1945 r. to wyzwolenie Ancony, następnie udział w przełamywaniu tzw. „Linii Gotów”, wreszcie walki w Apeninach i na koniec bitwa o Bolonię. Istotnym problemem dla pracy fotoreportera były braki materiałów fotograficznych (filmów, papieru i chemikaliów, a także obiektywów i filtrów), dlatego jak podkreślał T. Szumański wiele ciekawych scen, których był świadkiem nie zostało udokumentowanych. Używał standardowego aparatu małoobrazkowego Leica z  obiektywem Leitz Summar (tzw. ósemki).

W czerwcu i lipcu 1945 r. z kilku jednostek 2 Korpusu sformowana została 2 Warszawska Dywizja Pancerna stacjonująca pod Loreto. Przez kilkanaście miesięcy jednostka pozostawała we Włoszech w składzie wojsk alianckich. T. Szumański rejestrował na błonie fotograficznej wszystkie najważniejsze wydarzenia z tego okresu łącznie w  powstaniem Polskich Cmentarzy Wojskowych: pod Monte Cassino (listopad 1945) i Loreto (maj 1946) oraz budową pomników poświęconych niektórym oddziałom. Utrwalone zostały także wydarzenia kulturalne i sportowe oraz sceny rodzajowe z życia żołnierzy.

Sporo kadrów T. Szumańskiego trafiło do kolejnych wydań książki Melchiora Wańkowicza pod tytułem „Bitwa o Monte Cassino”. Spotkał się z autorem jeszcze we Włoszech, gdy ten był korespondentem wojennym 2 Korpusu Polskiego. Aż 660 kadrów jego autorstwa trafiło do albumu „Ramię pancerne 2 Polskiego Korpusu. Album fotografii 2 Warszawskiej Dywizji Pancernej Cz. 1”, wydanego w Rzymie w 1946 roku. Po rozwiązaniu 2 Korpusu Szumański razem z żołnierzami 2 Warszawskiej Dywizji Pancernej pierwsze miesiące spędził w obozie Castle Camp w Pickering (Szkocja - Yorkshire) przeznaczonym dla Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia PKPiR. W czerwcu i lipcu 1947 r. przeniesiony został do obozu PKPiR w Pennylands (Ayrshire), gdzie doczekał demobilizacji. Ze służby zwolniony został oficjalnie 5 sierpnia 1947 r. Zdecydował się też na powrót do Polski. Rozpoczął starania o przyjęcie do pracy w  branży, w której działał przed wojną. Został pracownikiem Centrali Zbytu Stali „Centrostal” w Katowicach, w której przepracował trzydzieści lat. Działał również aktywnie na niwie społecznej - był prezesem Zakładowego Koła Radiofonii Krótkofalowej, prezesem Zakładowego Koła Sportowego „Stal”, wiceprezesem Koła Ligi Obrony Kraju, wiceprezesem zarządu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, a od 1967 prezesem Zakładowego Koła ZBOWiD (Związek Bojowników o Wolność i  Demokrację). Stał także na czele koła ZBOWiD Katowice-Śródmieście.

W 1971 roku został zaproszony przez Wytwórnię Filmów Oświatowych w Łodzi do pełnienia roli konsultanta przy produkcji filmu dokumentalnego pt. „Gawęda o Monte Cassino”. Trzy lata później, w maju 1974 r., wyjechał do Włoch na uroczystości z udziałem kombatantów 2 Korpusu Polskiego. Będąc na miejscu dokumentował całe wydarzenie. Na przełomie 1983/1984 w kilku polskich miastach miała miejsce wystawa fotografii T. Szumańskiego i kilku innych autorów pt. „Oni zdobywali Monte Cassino”. Autor zdjęć uczestniczył osobiście w prezentacji kadrów m.in. we Wrocławiu, Bytomiu. Krakowie, Rudzie Śląskiej. Udzielał wówczas zwiedzającym wielu informacji dotyczących wojennych wydarzeń.

Wojenne fotografie Tadeusza Szumańskiego prezentowane są do dzisiaj w ramach ruchomych wystaw. Zobaczyć je można było w Londynie, Kairze (wiele zdjęć wisiało przedtem w siedzibie ambasady polskiej, nie mając rozpoznanego autora), a w 2019 r. w  Nowym Jorku. Stanowią ilustrację dziesiątek artykułów i innych publikacji, dotyczących udziału wojska polskiego w walkach na zachodnim teatrze działań II wojny światowej.

Odznaczony został dwukrotnie Krzyżem Walecznych (za udział w walkach o Anconę i  Bolonię), Krzyżem Pamiątkowym Monte Cassino, odznaczeniami wojennymi angielskimi (w  tym Gwiazda za Wojnę 1939–1945), francuskimi oraz włoskimi, Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarł 13 lipca 1986 r. w Katowicach.