Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

13 grudnia 1981 r. nad ranem radio PRL nadało wystąpienie Wojciecha Jaruzelskiego informujące o „ukonstytuowaniu się” Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON) i wprowadzeniu stanu wojennego na terenie PRL. Według orzecznictwa polskiego wymiaru sprawiedliwości z okresu po 1989 r. tryb wprowadzenia stanu wojennego był niezgodny nawet z narzuconym przez reżim komunistyczny porządkiem prawnym.

W 42. rocznicę wprowadzenia stanu wojennego w Polsce Ryszard Mozgol, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach oraz przedstawiciele „Porozumienia Katowickiego 1980" złożyli kwiaty pod tablicą poświęconą Międzyzakładowemu Komitetowi Założycielskiemu NSZZ „Solidarność” Katowice działającemu w latach 1980-1981, przy ul. Stalmacha 17. W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. budynek został zajęty przy użyciu siły przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej w ramach operacji wprowadzania stanu wojennego. Zatrzymano wówczas około 30 osób. 16 września 2023 r. odbyło się uroczyste odsłonięcie tablicy poświęconej działalności MKZ Katowice w latach 1980-1981.

13 grudnia 2023 r. w Jastrzębiu-Zdroju Szerokiej odbyło się uroczyste odsłonięcie tablicy upamiętniającej działaczy NSZZ „Solidarność“ oraz innych ugrupowań niepodległościowych i organizacji opozycyjnych, internowanych i więzionych w Zakładzie Karnym w Jastrzębiu-Zdroju. W upamiętnieniu uczestniczył dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach.

Ośrodek Odosobnienia dla internowanych mężczyzn w Jastrzębiu-Zdroju Szerokiej funkcjonował od 13 grudnia 1981 r. do 23 marca 1982 r. Znajdował się w Zakładzie Karnym w Jastrzębiu-Zdroju Szerokiej. Łącznie przebywało w nim 536 mężczyzn. Były to osoby: 221 z woj. katowickiego, 105 z woj. bielskiego, 6 z woj. częstochowskiego. Wśród przetrzymywanych byli m.in. członkowie KK, Zarządu Regionu „S” i KZ z Regionów: Śląsko-Dąbrowskiego, Podbeskidzie, Częstochowa, studenci z NZS z uczelni górnośląskich, członkowie ZR Rolników Indywidulanych Regionu Podbeskidzie, KPN, Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego Związku Zawodowego Funkcjonariuszy MO.

W Zabrzu-Zaborzu uroczystości upamiętniające ofiary stanu wojennego rozpoczęły się 13 grudnia 2023 r. uroczystą mszą św. w kościele pw. św. Jadwigi Śląskiej. Następnie, pod krzyżem upamiętniającym internowanych w stanie wojennym licznie zgromadzone delegacje złożyły kwiaty i zapalono znicze. W uroczystościach wzięli udział: dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach oraz Jarosław Podworski, pracownik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach. Nieopodal kościoła św. Jadwigi funkcjonował obóz internowania w Zabrzu-Zaborzu. Był obok Jastrzębia-Szerokiej głównym ośrodkiem odosobnienia dla internowanych na Śląsku. Trafili do niego działacze opozycji ze Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego oraz z dawnego woj. częstochowskiego.

Od kilkunastu lat regionalne obchody wprowadzenia stanu wojennego organizują w Zabrzu wspólnie śląsko-dąbrowska „Solidarność”, Stowarzyszenie Represjonowanych w Stanie Wojennym Regionu Śląsko-Dąbrowskiego oraz władze samorządowe Zabrza.

W środę, 13 grudnia 2023 r., w 42. rocznicę wprowadzenia stanu wojennego w Polsce, przedstawiciele podbeskidzkiej „Solidarności”, katowickiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej, Stowarzyszenia „Podbeskidzie Wspólna Pamięć” oraz bielskiego Stowarzyszenia Aktywnych Polaków złożyli kwiaty pod tablicą przy kościele Opatrzności Bożej w Białej.

Tablica ta, ufundowana przez związkowców w 2006 r., upamiętnia wszystkich więzionych, internowanych, represjonowanych w stanie wojennym, a także osoby walczące w tamtych mrocznych czasach o wolną Polskę i o „Solidarność”. Wcześniej, w niedzielę 10 grudnia, w bielskim kościele Trójcy Przenajświętszej odprawiona została msza św. w intencji Ojczyzny i wszystkich, którzy za wolność i „Solidarność” oddali swe życie w mrocznym czasie stanu wojennego.

Ośrodek Odosobnienia w Jastrzębiu-Zdroju Szerokiej

Ośrodek Odosobnienia w Jastrzębiu-Zdroju Szerokiej ośrodek odosobnienia dla internowanych mężczyzn, funkcjonował 13 XII 1981–23 III 1982 w Zakładzie Karnym w Jastrzębiu-Zdroju Szerokiej. Łącznie przebywało w nim 536 mężczyzn, jednocześnie na ogół 200-300 osób (13 XII 1981 – 212, 31 XII – 280, 31 I 1982 – 253, 28 II – 220, 23 III – 206), najwięcej 9 I 1982 – 332 osoby (221 z woj. katowickiego, 105 z woj. bielskiego, 6 z woj. częstochowskiego). Wśród przetrzymywanych byli m.in. członkowie KK, Zarządu Regionu „S” i KZ z Regionów: Śląsko-Dąbrowskiego, Podbeskidzie, Częstochowa, studenci z NZS z uczelni górnośląskich, członkowie ZR Rolników Indywidulanych Regionu Podbeskidzie, KPN, Ogólnopolskiego Komitetu Założycielskiego Związku Zawodowego Funkcjonariuszy MO.

Ośrodek mieścił się w trzech parterowych barakach, w pierwszym przetrzymywani byli głównie działacze z Regionu Podbeskidzie „S”, w drugim i trzecim – z Regionu Śląsko-Dąbrowskiego „S” i Regionu Częstochowa „S”. Cele 8-osobowe (faktycznie kilku lub kilkunastoosobowe), z piętrowymi łóżkami, bardzo słabo lub czasowo w ogóle nieogrzewane, zagrzybione, sanitariaty poza celami. Z powodu zamarzania i pękania rur oraz awarii kotła zdarzały się kilkudniowe braki wody, sople w celach. II 1982 wylało się szambo na korytarz w trzecim baraku. Internowani z powodu niskiej temperatury otrzymali po dodatkowym kocu, czasami spali w zimowej odzieży. III 1982, po ustąpieniu mrozów, w celach pojawiło się bardzo dużo pluskiew. Przetrzymywani wywalczyli przywilej otwarcia cel w obrębie pawilonów (cele zamykano początkowo w dwóch pawilonach, w trzecim były w drzwiach zwykłe zamki). Przysługiwał godzinny spacer dziennie, na niedużym placu koło pierwszego baraku i obozowego punktu sanitarnego i ambulatorium (zatrudnionych 3 lekarzy). Z łaźni i pralni mogli korzystać raz w tygodniu. Wyżywienie, szczególnie w pierwszym okresie, słabe (internowani skarżyli się np. na śmierdzące podroby mięsne) i tzw. beton, gęstą papkę na bazie grochu, w III 1982 sytuacja się nieco polepszyła.

Na terenie obozu przebywali funkcjonariusze SB, do 23 III 1982 przeprowadzono 370 rozmów z internowanymi.

21 I 1982 ośrodek odwiedził ordynariusz katowicki bp. Herbert Bednorz i ks. Antoni Łatko, proboszcz z Szerokiej, kapelan więźniów i internowanych. Wskutek interwencji duchownych po kilku dniach przydzielono celę, w której zorganizowano prowizoryczną kaplicę (msze raz w tygodniu odprawiali ks. A. Łatko i ks. Piotr Płonka, wikary w parafii NMP Matki Kościoła w Jastrzębiu Zdroju, tzw. Kościele „Na górce”. 22 I 1982 wizyta delegacji PCK Zarządu Wojewódzkiego w Katowicach, internowani otrzymali po raz pierwszy paczki z MCK, najpierw ze środkami czystości, w nast. dniach z żywnością. 12 III 1982 ośrodek wraz z 6 księżmi odwiedził kard. Franciszek Macharski. 13 III 1982 internowanych z upoważnienia Prymasowskiego Komitetu Pomocy Internowanym i sekretarza Episkopatu Polski odwiedzili prof. Romuald Kukołowicz i ks. Józef Śliwiński oraz ks. A. Łatko. Ośrodek trzykrotnie (20 I, 10 II, 12 III 1982) kontrolowali sędzia penitencjarny Sądu Wojewódzkiego w Katowicach i wiceprokurator Prokuratury Wojewódzkiej w Katowicach.

W miesięcznice wprowadzenia stanu wojennego w oknach palono świeczki. Regularnie odbywały się wykłady, chóralne śpiewy, spisywano śpiewniki. Wśród internowanych działały grupy samokształceniowe (głównie języków obcych), dyskusyjne, modlitewne. Funkcjonowała konspiracyjna „poczta obozowa”, wyrabiano pieczątki, kasowniki, znaczki, karty i koperty okolicznościowe z symbolami „S” i hasłami antysystemowymi. Redagowano biuletyn obozowy z informacjami pochodzącymi m.in z nasłuchu przemyconego do obozu i ukrytego radioodbiornika. 17 II 1982 odbył się na korytarzu baraku apel z okazji rocznicy rejestracji NZS. Kilka rewizji w celach (m.in. 26 II 1982, 2/3 III 1982).

19 II 1982 pierwsza większa akcja zwolnień. Z 40 opuszczających ośrodek osób, część przetransportowano do Ośrodka Odosobnienia w Kokotku k. Tarnowskich Gór. 23 III 1982 ponad 200 internowanych przetransportowano do Ośrodków Odosobnienia, m.in. w Uhercach.

dr Tomasz Kurpierz, dr Jarosław Neja, encysol.pl

Ośrodek Odosobnienia w Zabrzu-Zaborzu

Ośrodek Odosobnienia w Zabrzu-Zaborzu, funkcjonował 13 XII 1981 – 12 XII 1982 w obiektach Zakładu Karnego przy ul. Pawła Janika; ośrodek męski. Ośrodek należał do najdłużej działających placówek odosobnienia, przebywało w nim ogółem ponad 800 osób z woj. katowickiego, bielskiego i częstochowskiego. Ośrodkiem kierował komendant ZK kpt. Jan Szybiak.

13 XII 1981 umieszczono w nim 112 internowanych; w kolejnych dniach liczba przetrzymywanych systematycznie rosła, 10 i 11 I 1982 – przebywały w placówce aż 392 osoby. 19 III 1982 co najmniej 89 internowanych zostało przeniesionych do Ośrodka Odosobnienia w Uhercach. 4–30 VIII 1982 nastąpiła przerwa w funkcjonowaniu placówki. Część internowanych została przewieziona do Grodkowa, nast. do Uherzec. Po przerwie w Zaborzu umieszczono ponownie 85 internowanych; 17 IX 1982 przebywało tam 145 osób. Ostatni internowani opuścili ośrodek 12 XII 1982.

Internowani przetrzymywani byli w 3 wydzielonych pawilonach. Cele (właśc. wieloosobowe pokoje) były otwarte (umożliwiało to kontakty poszczególnych grup internowanych) bez sanitariatów, wyposażone w metalowe piętrowe łóżka z materacami i kocami. Pomieszczenia zajmowane w pierwszych tygodniach nawet przez 20–30 osób, w okresie późn. na ogół przez 6–18 osób. Każdy z pawilonów wyposażony w toalety, umywalnię i świetlicę z telewizorem, pomieszczenie do gry w tenisa stołowego. W okresie zimowym internowani skarżyli się na niską temperaturę, znaczne zawilgocenie, brak ciepłej wody i powtarzające się często braki bieżącej wody w umywalniach; większość cierpiała na przeziębienia i dolegliwości dróg oddechowych. Osoby przywożone do Zabrza-Zaborza w późn. okresie z innych ośrodków odosobnienia oceniały warunki pobytu jako stosunkowo łagodne i znośne.

W pierwszych tygodniach funkcjonowania ośrodka Służba Więzienna usiłowała stosować wobec internowanych regulamin i reżim obowiązujący w wykonywaniu tymczasowego aresztowania (m.in. spacery regulaminowe – godz. dziennie, kąpiel w łaźni raz w tygodniu), ignorowane przez internowanych w postaci różnych form obstrukcji: żądania przedstawienia przepisów o internowaniu, odmawiania oddawania depozytów, kwitowania pobranych koców i naczyń, poddawania się badaniom lekarskim. W efekcie internowani wywalczyli z czasem znaczną liberalizację regulaminowych rygorów. W IV 1982 spisali własny Honorowy Kodeks Internowanego, który określał m.in. sposób odnoszenia się do funkcjonariuszy Służby Więziennej i SB. Ośrodek należał do nielicznych, w których nie doszło do buntów ani in. gwałtownych form protestu.

Ośrodek był celem lustracji, wizyt i kontroli różnych instytucji i organizacji. Ośmiokrotnie wizytował go sędzia penitencjarny Sądu Wojewódzkiego w Katowicach, oceniając panujący tam porządek, warunki bytowe, opiekę zdrowotną oraz relacje pomiędzy internowanymi a funkcjonariuszami; czterokrotnie był kontrolowany przez przedstawicieli Centralnego Zarządu Zakładów Karnych. W V 1982 internowanych odwiedziła Maja Komorowska jako przedstawicielka Prymasowskiego Komitetu Pomocy Osobom Pozbawionym Wolności i ich Rodzinom; przedstawiciele Zarządu Wojewódzkiego PCK wizytowali ośrodek dwukrotnie (21 I i 15 III 1982), komisje MCK trzykrotnie (6–8 IV, 1–4 VI, 21–23 IX 1982).

Internowani utworzyli radę internowanych (miała charakter porządkowy). Codziennie organizowali wieczorne apele (ich stałym elementem było śpiewanie powstałego w ośrodku Hymnu Zaborza na melodię pieśni My, Pierwsza Brygada, modlitwy, komunikaty porządkowe), zajęcia kulturalne, edukacyjne i sportowe. Redagowali, pisali i kolportowali podziemne pisma, m.in. „Głos Ekstremy” (podtytuł: „obozowy serwis informacyjny”, nakł. 18–25 egz., w redakcji: Jan Tymiński, Leszek Drobek, Ireneusz Kotarba) i „Nasz Głos”. W VI 1982 wydali antologię poezji Do obiecanej Ziemi poprowadź… (Wydawnictwo Internowanych, obóz dla Internowanych w Zabrzu-Zaborzu, ręczne powielenie, red. Czesław Ciupiński, Zabrze-Zaborze, 1982: 6 wierszy Jacka Okonia vel Marka Sapiechy, 3 wiersze Mirosława Kańtora, 4 utwory autorów anonimowych); produkowali znaczki poczty obozowej, wykonali sztandar internowanych, obchodzili kolejne miesięcznice wprowadzenia stanu wojennego (m.in. urządzano ok. północy chóralne, głośne śpiewy i palenie świeczek w oknach), 3 V 1982 uczcili rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 Maja, 16 VI 1982 zorganizowali apel poległych (wywołano nazwiska górników poległych w KWK Wujek), 28 VI 1982 uczcili rocznicę Poznańskiego Czerwca 1956 (odbyła się wieczornica). W VI – VII 1982 w zw. z odbywającymi się wówczas w Hiszpanii mistrzostwami świata w piłce nożnej zorganizowali własny mundial (3-osobowe drużyny występujące w barwach reprezentacji narodowych krajów uczestniczących w prawdziwych mistrzostwach).

Ośrodek już od pierwszych tygodni funkcjonowania objęty był opieką duszpasterską. Z inicjatywy ordynariusza diecezji katowickiej bp. Herberta Bednorza pełnił ją ks. dziekan Paweł Pyrchała, proboszcz parafii św. Józefa w Zabrzu, organizator oddziału Komitetu Pomocy Internowanym, Uwięzionym i ich Rodzinom przy parafii, nast. delegowany przez ordynariusza diecezji opolskiej bp. Alfonsa Nossola ks. Gerard Kowolik.

dr Andrzej Sznajder, encysol.pl