English version
1 sierpnia 2023 r. na cmentarzu komunalnym w Gliwicach przy ul. Kozielskiej odbyła się uroczystość oznaczenia tabliczką „grób weterana” mogiły śp. Edmunda Krzywdy Rzewuskiego w ramach obchodów 79. rocznicy wybuchu powstania warszawskiego. Wydarzenie zostało zorganizowane przez Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa w Katowicach we współpracy z Urzędem Miasta Gliwice. W uroczystości wzięli udział: prawnukowie weterana Patrycja Żywolt i Wojciech Żywolt, Krystyna Sowa – zastępca Przewodniczącego Rady Miasta Gliwice, ppłk. Sławomir Olejarczyk – Zastępca Dowódcy Garnizonu Gliwice 4 Wojskowego Oddziału Gospodarczego, ks. płk. Krzysztof Smoleń – proboszcz Parafii św. Barbary w Gliwicach oraz Ryszard Świeboda – wiceprezes Okręgu Śląskiego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej. Instytut Pamięci Narodowej reprezentował Jan Kwaśniewicz – naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa, który poprowadził uroczystość. Po przywitaniu zgromadzonych uczestników uroczystości odegrano hymn państwowy. Następnie Jan Kwaśniewicz przybliżył ideę oznaczenia „grób weterana”. Głos zabrała również Krystyna Sowa, która podczas przemówienia podkreśliła potrzebę przypominania bohaterów Powstania Warszawskiego spoczywających na gliwickich cmentarzach. Następnie Danuta Mikoda (pracownik OBUWiM IPN w Katowicach) przybliżyła zasługi Edmunda Krzywdy-Rzewuskiego. W dalszej części Jan Kwaśniewicz dokonał oznaczenia grobu powstańca, a ks. płk. Krzysztof Smoleń poprowadził modlitwę. Następnie odsłuchano „Marszu Mokotowa”. Po chwili refleksji nad losami Powstańców Warszawskich głos zabrał Wojciech Żywolt. Na zakończenie na grobie złożono kwiaty i zapalono znicze.
Ppłk. Edmund Aleksander Jakub Krzywda-Rzewuski urodził się 5 stycznia 1897 r. w Sosnowcu. Był synem Jana i Marii (z d. Kasprzycka) Rzewuskich. W latach 1904-1910 uczęszczał do Szkoły Powszechnej w Sosnowcu, a następnie w latach 1910-1915 do Szkoły Handlowej. Następnie przeprowadził się wraz z rodziną do Zabłudowia koło Białegostoku. W 1915 r. został powołany do odbycia służby w wojsku rosyjskim. Według informacji zawartych w aktach odznaczeniowych Edmunda Rzewuskiego (zasób WBH-CAW) nie wstawił się w miejscu prowadzonego poboru i uniknął służby. W tym czasie zaczął pracować jako nauczyciel i prowadził w konspiracji działalność propolską. Przygotowywał miejscową ludność do utworzenia oddziału, który miał wchodzić w skład Polskiej Organizacji Wojskowej. Z powodu licznych represji był zmuszony uchodzić z Zabłudowia. Natomiast w literaturze można odnaleźć informację, że Edmund Rzewuski służył w wojsku rosyjskim do wybuchu rewolucji październikowej w Rosji. W 1918 r. przedostał się do miejscowości Łapy, gdzie wstąpił do 2 kompanii 7 pułku piechoty Legionów. Następnie służył kolejno w 42 Pułku Piechoty Ziemi Białostockiej (1918-1921) oraz 6 Pułku Piechoty Legionów w Wilnie (1924-1935). W 1918 r. podjął naukę w Szkole Podoficerskiej w Zabrowie, a w 1927 r. w Szkole Oficerskiej w Bydgoszczy. Ponadto w 1928 r. ukończył kurs łączności w Zegrzu, a rok później kurs szyfrantów w Wilnie. Od 1936 r. był oficerem sztabu dowództwa Brygady Korpusu Ochrony Pogranicza w Grodnie. W 1939 r. służył w 33 Dywizji Piechoty. Podczas kampanii wrześniowej 1939 r. brał udział w walkach toczonych na linii Ostrołęka-Wyszków-Siedlce-Chełm-Janów Lubelski. W czasie toczonych walk pod Tomaszowem Lubelskim 28 września był zmuszony kapitulować. W latach 1940-1945 należał kolejno do Związku Walki Zbrojnej oraz Armii Krajowej. Posługiwał się wówczas pseudonimem „Paweł”. Początkowo działał na terenie Białostocczyzny, ale jeszcze w 1940 r. został przeniesiony na Mazowsze. Zamieszkał wówczas w Pruszkowie u swojej ciotki Jadwigi Palusińskiej, która prowadził skład budowlany. Następnie przeniósł się do domu rodziny Pawełczyńskich. W 1941 r. został mianowany komendantem VI Rejonu „Helenów” – Pruszków VII Obwodu „Obroża” Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej. Podczas powstania warszawskiego jego oddział miał być odpowiedzialny za zajęcie Pruszkowa, Piastowa, Ursusa i Raszyna. Pomimo przygotowań, zajęcie wyznaczonych punktów nie powiodło się ze względu na niespodziewany ruch wojska niemieckiego. 27 lipca w Pruszkowie rozpoczął się wyładunek Dywizji Pancerno-Spadochronowej Hermanna Gőringa. Mimo to oddział Edmunda Krzywdy-Rzewuskiego przystąpił do powstania. W związku z niekorzystnym przebiegiem powstania przystąpiono do reorganizacji obwodu „Obroża”, który działał dalej od 10 października 1944 r. pod kryptonimem „Wrona”. 10 dni później tj. 20 października komendantem obwodu został mianowany mjr „Paweł”. Działalność obwodu „Wrona” ograniczyła się do akcji propagandowych i pracy dowództwa AK. Na początku listopada mjr „Paweł” otrzymał pochwałę od gen. Leopolda Okulickiego „Niedźwiadka” za prowadzoną działalność propagandową. Na skutek dekonspiracji w czasie powstania Edmund Rzewuski został przeniesiony do Piotrkowa Trybunalskiego. Objął wówczas stanowisko szefa sztabu podokręgu Piotrków. Po zakończeniu działań wojennych ujawnił się przed Komisją Likwidacyjną. Został odznaczony Krzyżem Walecznych (nr 749), Srebrnym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia Odzyskania Niepodległości, Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami oraz pośmiertnie w 1968 r. Srebrnym Krzyżem Orderu Virtuti Militari. Zmarł 4 września 1954 r.
oprac. Danuta Mikoda/ OBUWiM IPN Katowice
