Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

15 czerwca 2023 r. przypada 80. rocznica utworzenia w Jaworznie niemieckiego obozu Neu-Dachs. Dla uczczenia pamięci ofiar „obozu dwóch totalitaryzmów“, w czwartek 15 czerwca Muzeum Miasta Jaworzna zorganizowało uroczystości i wspólne zwiedzanie terenu byłej filii KL Auschwitz. Uroczystości odbyły się w Młodzieżowym Domu Kultury im. Jaworzniaków, przy ul. Inwalidów Wojennych 2 oraz przy zbiorowej mogile ofiar obozu Nau-Dachs - pomnik „Ofiarom hitleryzmu 1939-1945“. 

Adrian Rams (OBEN IPN Katowice, Muzeum Miasta Jaworzna) wygłosił wykład „Obóz Neu-Dachs 1943-1945. Utworzenie, działalność, pamięć".  Wyświetlony został film dokumentalny pt. Obóz dwóch totalitaryzmów. Jaworzno 1943-1956.  Następnie złożono kwiaty pod pomnikiem „Ofiar hitleryzmu 1939-1945“.

Obóz Neu-Dachs - krótka historia

Obóz Neu-Dachs utworzono 15 czerwca 1943 r. jako filię KL Auschwitz. Przyczyną jego utworzenia było zapewnienie taniej siły roboczej dla niemieckiej spółki EVO AG, która była właścicielem miejscowych kopalń i przyjęła na siebie zobowiązanie wybudowania nowej elektrociepłowni w Jaworznie o nazwie Wilhelm o mocy 300 MW oraz zwiększenia mocy elektrowni przy kopalni „Fryderyk August“ do 100 MW, a także przeprowadzenia jednoczesnych inwestycji w miejscowych kopalniach zmierzających do zwiększenia wydobycia węgla. W tym celu, na 6ha terenu należących do kopalni „Dachs“ (przed wojną „Jan Kanty“) spółka EVO wybudowała - rękami więźniów KL Auschwitz - obóz składający się z 14 baraków mieszkalnych i kilkunastu baraków gospodarczych (kuchnia, szpital, warsztaty etc.). Maksymalny stan zaludnienia obozu wynosił ponad 4,5 tys. więźniów, wyłącznie mężczyzn. 80% z nich stanowili Żydzi z różnych krajów Europy (w tym obywatele Polscy), a 20% Polacy. W obozie nie było komór gazowych ani pieców krematoryjnych, jednak szacunkowa śmiertelność wśród więźniów wynosiła 60% - więcej niż co drugi więzień zmarł w obozie lub na skutek pobytu w nim. Więźniowie ginęli z wycieńczenia, byli zabijani przez strażników lub ginęli w wypadkach przy pracy. Dodatkowo każdego miesiąca do obozu macierzystego wywożono transporty ok. 200 „muzułmanów“ (więźniów nie nadających się do dalszej pracy), którzy trafiali do komór gazowych KL Auschwitz i KL Birkenau. Więźniowie obozu zostali ewakuowani przez strażników SS 17 stycznia 1945 r. Zostali wyprowadzeni w „marszu śmierci“ do KL Gross-Rosen pod Wrocławiem. 24 stycznia do obozu wkroczyły jednostki liniowe Armii Czerwonej, które oswobodziły grupę ponad 300 pozostałych tam więźniów. 1 lutego 1945 r. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w tym miejscu obóz pracy.