Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Zbrodnie komunistyczne

1. Śledztwo w sprawie zbrodni komunistycznej stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej w okresie od 1 do 26 września 1946 r. na terenie powiatów nyskiego, brzeskiego i gliwickiego, przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, będącej zbrodnią zabójstwa popełnioną przez opracowanie planu i kierowanie realizacją operacji specjalnej pod kryptonimem „Lawina”, mającej na celu fizyczną likwidację członków zgrupowania Narodowych Sił Zbrojnych z terenu Podbeskidzia pod dowództwem Henryka Flamego ps. „Bartek” w toku której pozbawieni życia zostali: Bączek Roman, Biegun Jan, Byrdy Antoni, Daniec Józef, Daniec Leopold, Dróżdż Jan, Ficek Jan, Golec Stanisława, Greń Józef, Karol Talik, Talik Franciszek, Krupa Jan, Lewicki Józef, Łaciak Jakub, Łajczak Jan, Łajczak Stanisław, Mach Teodor, Machej (ew. Madej) Józef, Marek Józef, Maślanka Józef, Maślanka Karol, Matkak Jan, Nowotarski Władysław, Pajestka Franciszek, Pajestka Michał, Pezda Jan, Piątek Kazimierz, Pilarz Stefan, Przewoźnik Jan, Leopold Sikliński, Skrzypek Tadeusz, Szczotka Karol, Sztykiel Zygmunt, Talik Franciszek, Talik Karol, Tomasik Eugeniusz, Walczak Jakub, Więzik Antoni, Więzik Rudolf, Witos Michał, Witos Stanisław, Walczak Antoni, Władysław Nowatorski, Wojciuch Jan, Wojciuch Julian, Wojtas Jan, Zawada Franciszek, Zawada Jan, Zawada Józef, Żurek Jan oraz o nazwiskach: Bąk, Bujok, Cieślar, Frydel, Góral, Hraścina, Tetłok, Kowalczyk oraz 100 bliżej nieustalonych żołnierzy poprzez: - oddanie strzału z broni palnej w potylicę, wobec 69 żołnierzy w/w formacji zbrojnej na terenie nieustalonej miejscowości byłego powiatu opolskiego - wysadzenie w powietrze, co najmniej 30 – 40 żołnierzy w/w formacji zbrojnej, w zaminowanym drewnianym baraku, na terenie poniemieckiego lotniska w Starym Grodkowie, - wysadzenie w powietrze co najmniej kilkudziesięciu żołnierzy w/w formacji zbrojnej, w zaminowanej murowanej oborze, na terenie miejscowości Barut, - przy czym, wobec Andrzeja Bujaka oraz żołnierza NSZ o nazwisku Cieślar zamiar zabójstwa nie został zrealizowany z powodu ucieczki pokrzywdzonych z miejsca zdarzenia (S 30.2016.Zk)
   Postanowieniem z dnia 08 kwietnia 2016 roku podjęto umorzone śledztwo S 71.2012.Zk.
   W dniu 16 marca 2016 roku tutejsza Komisja uzyskała informację, że w toku prac archeologicznych mających na celu odnalezienie szczątków ofiar tej zbrodni na podstawie ustaleń poczynionych w toku niniejszego śledztwa w lesie w okolicach miejscowości Stary Grodków ujawniono szereg przedmiotów mogących pochodzić od żołnierzy NSZ w postaci ryngrafów i odznak wojskowych w postaci orzełków. Dalsze prace prowadzone do dnia 7 kwietnia 2016 roku ujawniły 8 jam grobowych zawierających szczątki kostne nieustalonej liczby osób jednak nie mniejszej niż 24 osoby, przy czym w jednej   z czaszek  ujawniono otwór mogący być śladem rany postrzałowej a na szeregu dalszych szczątkach ślady urazowej amputacji kończyn dolnych. Z uwagi na miejsce ich ujawnienia jak również charakter obrażeń zachodzi uzasadnione podejrzenie, że mogą to być szczątki grupy 30-40 żołnierzy NSZ zabitych poprzez wysadzenie w powietrze budynku, w którym się znajdowali i pochowanych na terenie nieustalonej do tej pory lokalizacji w okolicach dawnego niemieckiego lotniska wojskowego. W toku śledztwa przesłuchano jednego świadka i zasięgnięto opinii Katedry Medycyny Sądowej  Uniwersytetu Medycznego im. Piastów Śląskich we Wrocławiu w celu ustalenia mechanizmu zgonu osób, od których pochodzą ujawnione szczątki kostne. W dniu 16 marca 2016 roku tutejsza Komisja uzyskała informację, że w toku prac archeologicznych mających na celu odnalezienie szczątków ofiar tej zbrodni na podstawie ustaleń poczynionych w toku niniejszego śledztwa w lesie w okolicach miejscowości Stary Grodków ujawniono szereg przedmiotów mogących pochodzić od żołnierzy NSZ w postaci ryngrafów i odznak wojskowych w postaci orzełków. Dalsze prace prowadzone do dnia 7 kwietnia 2016 roku ujawniły 8 jam grobowych zawierających szczątki kostne nieustalonej liczby osób jednak nie mniejszej niż 24 osoby, przy czym w jednej z czaszek  ujawniono otwór mogący być śladem rany postrzałowej a na szeregu dalszych szczątkach ślady urazowej amputacji kończyn dolnych. Uzyskano opinię opinią sądowo–lekarsko-antropologiczną z której wynika, iż zeszkieletowane szczątki należą co najmniej 30 osób o czym świadczy obecność 30 lewych kości udowych. Większość ujawnionych szczątków tworzyły anatomiczną całość. Ze szczątków pobrano do badań genetycznych próbki w postaci zębów, co pozwoliło dotychczas na uzyskanie 22 profili genetycznych, które poddano analizie porównawczej z profilami genetycznymi krewnych osób zaginionych w 1946 r. członków oddziału „Bartka”. Trwają czynności zmierzające do ustalenia pokrzywdzonych zbrodnią, ich krewnych, wreszcie identyfikacji ofiar.
   Ze szczątków pobrano próbki do badań genetycznych, które poddano analizie porównawczej z profilami genetycznymi krewnych osób zaginionych w 1946 r. członków oddziału „Bartka”. Trwają czynności zmierzające do ustalenia pokrzywdzonych zbrodnią, ich krewnych, wreszcie identyfikacji ofiar. Do chwili obecnej pobrano próbki od 158 osób zaś na podstawie badań DNA zidentyfikowano szczątki 14 członków oddziału „Bartka”.
   
   Śledztwo zostało wszczęte postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2026 r.
   
   Z dotychczasowych ustaleń wynika, że Karol Sz. został zatrzymany przez funkcjonariuszy Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bielsku-Białej w dniu 23 stycznia 1953 r., a następnie aresztowany postanowieniem Prokuratury Powiatowej w Bielsku-Białej z dnia 23 stycznia 1953 r. pod zarzutem czynu z art. 22 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 roku o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa polegającego na rozpowszechnianiu fałszywych informacji o tym, że: „uchwała Rządu z dnia 03 stycznia 1953 r. ma na celu wyzyskiwanie robotników”, co nie stanowiło informacji fałszywych, przez co nie nastąpiło wypełnienie znamion przypisywanego mu przestępstwa. Następnie orzeczeniem Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym został skazany za ten czyn na karę 16 miesięcy obozu pracy. Aktualnie trwa kwerenda archiwalna.

 - zbrodni komunistycznej, będącej zbrodnią przeciwko ludzkości, popełnionej z motywów politycznych w okresie od 28 maja 1982 r. do 16 września 1982 r. w Częstochowie, stanowiącej represje na osobie i naruszenie podstawowych praw człowieka, w postaci przekroczenia uprawnień przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego – funkcjonariuszy Służby Więziennej Aresztu Śledczego w Częstochowie wobec Edwarda S., poprzez pobicie w/w, w wyniku którego pokrzywdzony doznał obrażeń ciała w postaci złamania żebra z naciekiem gruźliczym w płucu, złamania przegrody nosowej i kości śródręcza i narażenie w/w na bezpośrednie niebezpieczeństwo spowodowania rozstroju zdrowia na okres powyżej 7 dni, co stanowiło formę poważnej represji politycznej za występowanie pokrzywdzonego do władz w obronie internowanych studentów i sprzeciwianiu się wprowadzeniu stanu wojennego oraz poważne prześladowanie motywowane względami politycznymi ( S 57.2025.Zk)

Śledztwo zostało wszczęte postanowieniem z dnia 03 grudnia 2025 r.

Aktualnie w śledztwie prowadzona jest obszerna kwerenda archiwalna. Ze śledztwa wyłączono materiały do odrębnego postępowania, które zgodnie z postanowieniem z dnia 08 grudnia 2025 r. zostały przekazane według właściwości do Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Warszawie.

Śledztwo w sprawie zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości, popełnionej z przyczyn politycznych przez funkcjonariuszy państwa komunistycznego z Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Bielsku-Białej, prokuratora Prokuratury Powiatowej Bielsku-Białej i członków składu orzekającego Komisji Specjalnej do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym w okresie od dnia 23 stycznia 1953 r. do dnia 23 maja 1954 r. polegającej na przekroczeniu uprawnień wobec Karola Sz. w związku z prowadzoną przez niego działalnością poprzez bezprawne pozbawianie go wolności na okres powyżej 7 dni w związku z przedstawionym mu zarzutem popełnienia przestępstwa określonego w art. 22 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 roku o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa, którego znamion w istocie nie wypełnił z uwagi na fakt, iż rozgłaszane przez niego opinie na temat złej sytuacji materialnej robotników w krajach socjalistycznych nie stanowiły informacji fałszywych, co stanowiło działanie na szkodę interesu publicznego i interesu prywatnego (S 23.2026.Zk)

Śledztwo w sprawie:  - zbrodni komunistycznej, będącej zbrodnią przeciwko ludzkości, popełnionej z motywów politycznych, stanowiącej represje na osobie i naruszenie podstawowych praw człowieka, w postaci przekroczenia uprawnień w dniu 28 października 1982 r. w Częstochowie przez funkcjonariusza państwa komunistycznego – prokuratora b. Prokuratury Wojewódzkiej w Częstochowie i nakłaniania członków składu orzekającego Sądu Rejonowego w Częstochowie do dokonania czynu zabronionego tj. bezprawnego pozbawienia wolności powyżej 7 dni Edwarda S., poprzez zawnioskowanie na rozprawie w dniu 28 pażdziernika 1982 r. przed Sądem Rejonowym w Częstochowie Wydział IV Karny w sprawie sygn. IV K 981/82 o wymierzenie Edwardowi S. kary 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności za popełnienie przestępstwa z art. 46 ust. 2 dekretu o stanie wojennym, polegającego na tym, że w dniu 03 maja 1982 r. w Częstochowie zorganizował akcję protestacyjną studentów Wyższej Szkoły Pedagogicznej polegającą na znieważeniu symboli międzynarodowego ruchu robotniczego oraz rozpowszechnianiu ulotek zawierających protest przeciwko stanowi wojennemu, pomimo braku podstaw faktycznych i prawnych do przypisania w/w wypełnienia ustawowych znamion czynu zabronionego z powodu błędnego uznania, że działanie w/w miało charakter czynu społecznie niebezpiecznego przeprowadzonego w formie akcji protestacyjnej, co stanowiło formę poważnej represji politycznej za występowanie pokrzywdzonego do władz w obronie internowanych studentów i sprzeciwianiu się wprowadzeniu stanu wojennego oraz poważne prześladowanie motywowane względami politycznymi, a także działanie na szkodę interesu publicznego i prywatnego pokrzywdzonego;

Zbrodnie nazistowskie

1. Śledztwo  w sprawie zbrodni nazistowskiej, stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości i zbrodnię wojenną, w postaci poważnego prześladowania, z naruszeniem prawa międzynarodowego, osób chorych - pacjentów Szpitala Psychiatrycznego w Lublińcu (Landes-Heil-und Pflegeanstalt), popełnionej w okresie od października 1939 roku do stycznia 1945 roku w Lublińcu i innych miejscach, polegającej na dokonaniu zabójstw bliżej nieustalonej liczby chorych - pacjentów Szpitala Psychiatrycznego w Lublińcu – zarówno dzieci, jak i dorosłych, przez działających wspólnie i w porozumieniu:

- urzędników niemieckiej administracji szczebla centralnego i lokalnego, wykonujących obowiązki służbowe w Departamencie Zdrowia Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Rzeszy w Berlinie, Ministerstwie Zdrowia Rzeszy w Berlinie,  Komisji Rzeszy do spraw Naukowego Rejestru Poważnych Chorób Dziedzicznych i Wrodzonych w Berlinie i Grupy Roboczej do spraw Sanatoriów i Domów Opieki Rzeszy w Berlinie, Naczelnych Władz Administracyjnych Prowincji Śląsk i Naczelnych Władz Administracyjnych Prowincji Górny Śląska, także wykonujących obowiązki służbowe w ramach właściwych miejscowo Państwowych Urzędów Zdrowia, wykonujących czynności kwalifikacyjne do „eutanazji”, stanowiącej w istocie mord medyczny w ramach niemieckiego pseudomedycznego programu „eutanazyjnego”,

- lekarski i pielęgniarski personel medyczny, biorący udział w programie „eutanazyjnym”, kierujący wytypowanych pacjentów ze Szpitala Psychiatrycznego w Lublińcu do ośrodków zagłady na terenie Niemiec, w tym ośrodka Sonnenstein w Pirnie koło Drezna, gdzie dochodziło do zabójstw pacjentów w komorach gazowych, a także dokonujący zabójstw pacjentów na miejscu w Szpitalu Psychiatrycznym w Lublińcu poprzez przedawkowanie leków, w tym luminalu, połączonych z głodzeniem pacjentów (S 51.2025.Zn)

Śledztwo zostało wszczęte postanowieniem z dnia 14 listopada 2025 r.

Działalność eksterminacyjna na chorych psychicznie pacjentach Szpitala Psychiatrycznego w Lublińcu stanowiła część centralnie zarządzanego niemieckiego programu oznaczonego kryptonimem „T4”, polegającego na fizycznej eliminacji osób ciężko i przewlekle chorych. Osoby te zostały uznane przez władze niemieckie za niegodne życia.

Większość lekarzy odpowiadających za te zbrodnie nie zostało ukaranych. Podczas procesu norymberskiego skazani zostali wyłącznie organizatorzy akcji. 

Celem postępowania jest odtworzenie procederu błędnie określanego nazwą „eutanazja” (zabójstwo z litości), który stanowił element programu eksterminacyjnego, jak również przywrócenie pamięci ofiarom zbrodni.

2. Śledztwo w sprawie zbrodni wojennej będącej zbrodnią przeciwko ludzkości stanowiącej jeden z powtarzających się zamachów w celu wsparcia polityki III Rzeszy, popełnionej poprzez naruszenie prawa międzynarodowego z motywów narodowościowych i politycznych przez funkcjonariuszy gestapo dokonujących zatrzymania oraz działających wspólnie i w porozumieniu prokuratorów i sędziów Wyższego Sądu Krajowego w Katowicach polegającej na orzeczeniu w dniu 19 września 1941 r. w Katowicach kary 5 lat więzienia wobec pozbawionego uprzednio wolności Jana Pogorzelskiego na czas przekraczający 7 dni i ze szczególnym udręczeniem (S 67.2025.Zn).

Śledztwo zostało wszczęte postanowieniem z dnia 24 listopada 2025 r.

Śledztwo wszczęto po udostępnieniu przez Archiwum Federalne Berlin Lichterfelde niemieckich akt procesowych przeciwko Janowi Pogorzelskiemu.

Jan Pogorzelski, rolnik z podlaskiej wsi Roszki- Ziemaki, przed wojną był członkiem Chrześcijańsko –Narodowego Stronnictwa Pracy. W 1935 r. w Warszawie poznał na zebraniu partyjnym Edwarda Zajączka działacza Stronnictwa Narodowego z Bielska. Od tego czasu utrzymywał z nim częste kontakty, przyjeżdżając do Bielska. Dnia 01 września 1939 r. powołany został do Grodna do 7. Pułku Pancernego i został kierowcą łącznikowym w sztabie dywizji. W dniu 07 października 1939 r. dostał się do niemieckiej niewoli i umieszczony został w Stalagu 3a w Luckenwalde. Od dnia 02 sierpnia 1940 r. aż do chwili aresztowania zatrudniony był jako jeniec cywilny w charakterze ślusarza w firmie Köbe – zakładzie zbrojeniowym – w Luckenwalde. W tym czasie pozostawał w kontakcie listowym z Zajączkiem za pośrednictwem Czerwonego Krzyża. Po przeniesieniu na warunki więźnia cywilnego w sierpniu 1940 roku odnowił swoje kontakty z byłymi kręgami partyjnymi, szczególnie z Franzem Skrzypkiem. Przez Skrzypka, z którym kontaktował się następnie w obfitej korespondencji, dowiedział się, że Zajączek w listopadzie 1940 roku znalazł się w obozie koncentracyjnym Auschwitz. Spróbował – jednakże bezskutecznie – za pośrednictwem pracującej w Czerwonym Krzyżu w Krakowie Janiny Koźmińskiej, z którą oskarżony przez pewien czas przed wojną współpracował, skontaktować się listownie i przesłać mu bieliznę i lekarstwa do obozu koncentracyjnego. Po zarekwirowaniu listów u Franciszka Skrzypka, w dniu 12 czerwca 1941 r. Jan Pogorzelski został aresztowany. Treść zakwestionowanych ośmiu listów stała się podstawą skazania go z powodu przygotowywał przedsięwzięcie o charakterze zdrady stanu, polegające na chęci oderwania od Rzeszy należącego do niej obszaru, przy czym jego czyn nakierowany był na stworzenie i podtrzymywanie organizacji celem przygotowania zdrady stanu.

3. Śledztwo w sprawie zbrodni wojennej będącej zbrodnią przeciwko ludzkości stanowiącej jeden z powtarzających się zamachów w celu wsparcia polityki III Rzeszy, popełnionej poprzez naruszenie prawa międzynarodowego z motywów narodowościowych i politycznych przez funkcjonariuszy policji i gestapo polegającej na pozbawieniu wolności w dniu 8 listopada 1939 r. w Dziedzicach ok. 50 osób w tym: Jana Barabasza, Tomasza Balisi, Tadeusza Bylicę, Eugeniusza Bonczka, Gustawa Cholewę, Adolfa Danela, Ferdynanda Iwanka, Józefa Kłaptocza, Emila Kłaptocza, Józefa Marekwicę, Erwina Michalaka, Tadeusza Puchałę, Franciszka Puchałę, Karola Pytla, Jana Rzymanka, Jana Siwego, Mariana Senderę, Józefa Tomicę, Alojzygo Żoczka,  na czas przekraczający 7 dni i ze szczególnym udręczeniem ( S 74.2025.Zn)

Śledztwo zostało wszczęte postanowieniem z dnia 11 lutego 2026 r.

W oparciu o informacje ujawnione w jednostce aktowej pt. Praca konkursowa: Erwin Michalik „Moja droga kombatancka”, a udostępnionej w Archiwum Cyfrowym IPN. Erwin Michalik został aresztowany z ok. 50 osobami zamieszkałymi w Dziedzicach i okolicach. Byli to przedstawiciele inteligencji tj. nauczycieli, duchowieństwa, oficerów rezerwy oraz Polskich działaczy. Akcja ta została przeprowadzona w odwecie za złożenie kwiatów z biało-czerwonymi szarfami na mogile powstańców śląskich na cmentarzu w Dziedzicach w dniu 01 listopada 1939 r., kiedy to niemiecka policja zastrzeliła uciekającego Mariana Grzyba. Do wspomnień załączona została list 44 osób aresztowanych razem z Erwinem Michalikiem, bez bliższych danych, które już częściowo zweryfikowano. W dniu 13 listopada 1939 r. w Bielsku z grupy aresztowanych wybrano 5 osób i przeprowadzono ich egzekucję przez zastrzelenie. Pozostałych z więzienia w Bielsku przewieziono do więzienia w Cieszynie, gdzie przez kilka miesięcy byli brutalnie przesłuchiwani. Po kilkumiesięcznym pobycie w więzieniu w Cieszynie część osób zwolniono, a pozostałych w dniu 21 czerwca 1940 r. przewieziono do nowo utworzonego niemieckiego obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu.

4. Śledztwo w sprawie zbrodni wojennej będącej zbrodnią przeciwko ludzkości, stanowiącej jeden z powtarzających się zamachów w celu wsparcia polityki III Rzeszy, popełnionych z naruszeniem prawa międzynarodowego, popełnionej w Będzinie i w Sosnowcu przez niemieckich funkcjonariuszy policji porządkowej i bezpieczeństwa, polegającej na pozbawieniu wolności osób narodowości żydowskiej: Marii, Wilhelma i Ryfki Sz. oraz Anny i Elwiry L.
(S 18.2026.Zn).

Śledztwo w sprawie zostało wszczęte postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2026 r.

Podstawą wszczęcia śledztwa były materiały nadesłane przez Barbarę L., których głównym wątkiem jest kwestia odzyskania przez autorkę pisma budynku byłego hotelu „Herz” znajdującego się na terenie Oświęcimia a będącego własnością Wiktora i Anny L. – jej dziadków, który po przejęciu przez niemieckie władze okupacyjne został następnie przejęty przez władze polskie. Ponadto w piśmie znajdują się ogólnikowe informacje o umieszczeniu ojca autorki pisma Henryka L. w obozie pracy w Annaberg, a następnie w niemieckim obozie koncentracyjny Gross-Rosen i jej matki Stelii zd. Sz. w niemieckim obozie koncentracyjny Gross-Rosen. Materiały dotyczące tych wątków przekazano według właściwości miejscowej do Oddziałowych Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu we Wrocławiu i w Krakowie. W dalszej części autorka pisma podaje fakt wysiedlenia części jej rodziny ze strony matki tj. Marii (babci) i Stelli (matki) z Katowic do Chrzanowa. Wśród załączników do pisma znajdują się zdjęcia tablic pamiątkowych, zgodnie z zapisami których Wilhelm (Wolf) Sz. (dziadek autorki ze strony matki) i Ryfka Sz. (pokrewieństwo nieopisane) więzieni byli w żydowskim getcie w Sosnowcu. Ponadto jej babcia Anna L. miała trafić do żydowskiego getta w Sosnowcu, gdzie zmarła w 1942 r., zaś pierwsza żona Henryka L. Elwira wraz ze swoimi bliżej nieopisanym krewnym trafiła do żydowskiego getta w Będzinie.

Aktualnie prowadzona jest kwerenda archiwalna.