English version
28 maja 2026 r. w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika odbyło się kolejne spotkanie z cyklu „Czwartki z historią”. Wykład pt. „Życie codzienne mieszkańców aglomeracji górnośląskiej w warunkach kryzysu gospodarczego lat 80. XX wieku” wygłosił dr Bogusław Tracz z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach.
Prelegent przedstawił sytuację społeczno-gospodarczą aglomeracji górnośląskiej w schyłkowym okresie PRL. Zwrócił uwagę na funkcjonujący do dziś mit regionu jako obszaru szczególnie uprzywilejowanego i lepiej zaopatrzonego od pozostałych części kraju. W rzeczywistości mieszkańcy Górnego Śląska musieli mierzyć się z wieloma problemami wynikającymi z kryzysu gospodarczego, degradacji środowiska naturalnego, niedostatecznie rozwiniętej sieci usług oraz uzależnienia regionu od przemysłu ciężkiego i wydobywczego.
Podczas wykładu omówiono społeczne koszty kryzysu. Codzienność wielu rodzin wiązała się z koniecznością zdobywania podstawowych produktów, wielogodzinnym oczekiwaniem w kolejkach oraz poszukiwaniem towarów poza oficjalnym systemem handlu. Zdobywanie żywności i artykułów codziennego użytku pochłaniało znaczną część czasu wolnego mieszkańców, powodując stres, zmęczenie i zniechęcenie.
Dr Bogusław Tracz przypomniał również realia permanentnych niedoborów towarów. W pierwszej połowie lat 80. brakowało wielu podstawowych produktów spożywczych, a także artykułów przemysłowych, odzieży, obuwia czy sprzętu gospodarstwa domowego. Rosnące koszty utrzymania sprawiały, że wydatki na żywność, mieszkanie i komunikację pochłaniały zdecydowaną większość dochodów przeciętnej rodziny.
Istotnym elementem wystąpienia było omówienie sposobów radzenia sobie mieszkańców z kryzysem. Prelegent zwrócił uwagę na znaczenie pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej, handlu wymiennego, paczek przesyłanych z zagranicy – szczególnie z RFN – oraz działalności instytucji charytatywnych i Kościołów. Przedstawił także zjawiska charakterystyczne dla gospodarki niedoboru, takie jak sprzedaż „spod lady”, załatwianie towarów poprzez znajomości, rozwój szarej strefy oraz nielegalny handel.
Wykład ukazał również proces narastania kryzysu gospodarczego od drugiej połowy lat 70. XX wieku. Omówione zostały próby budowy socjalistycznego państwa dobrobytu, opartego na kredytach zagranicznych i zwiększonej konsumpcji, a także stopniowe załamywanie się gospodarki, pogłębiające się problemy zaopatrzeniowe oraz wzrost kosztów życia mieszkańców.
Po zakończeniu wykładu odbyła się dyskusja z udziałem uczestników spotkania. Rozmowa dotyczyła zarówno zagadnień poruszonych przez prelegenta, jak i osobistych doświadczeń związanych z życiem codziennym w latach 80. XX wieku. Wspomnienia o kolejkach, brakach w zaopatrzeniu, pomocy rodzinnej i sąsiedzkiej czy sposobach radzenia sobie z trudnościami gospodarczymi stały się punktem wyjścia do wymiany refleksji na temat realiów schyłkowego okresu PRL.
Spotkanie było okazją do przypomnienia codziennych doświadczeń mieszkańców Górnego Śląska w ostatniej dekadzie istnienia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz do refleksji nad wpływem kryzysu gospodarczego na życie społeczne regionu. Żywa dyskusja po wykładzie pokazała, że wiele z poruszanych tematów nadal pozostaje ważnym elementem pamięci mieszkańców regionu.