English version
11 czerwca 2026 r. w Przystanku Historia – Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika odbyło się ostatnie szkolenie dla nauczycieli w ramach cyklu „Czas przełomów – Górny Śląsk w XX wieku”. Tematem czwartego spotkania były plebiscyt i powstania śląskie.
Warsztaty zatytułowane „1921. Polska czy Niemcy? Wokół plebiscytu i powstań śląskich” poświęcono jednemu z najważniejszych momentów w dziejach Górnego Śląska w XX wieku. Uczestnicy spotkania omawiali wydarzenia lat 1919–1922, kiedy po zakończeniu I wojny światowej ważyła się przyszłość państwowa regionu. Szczególną uwagę poświęcono plebiscytowi z 20 marca 1921 r., III powstaniu śląskiemu oraz konsekwencjom podziału Górnego Śląska.
W pierwszej części warsztatów dr Sebastian Rosenbaum z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach oraz Zbigniew Gołasz z Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach poprowadzili dyskusję wokół plebiscytu i III powstania śląskiego. Wystąpienie pozwoliło spojrzeć na rok 1921 jako na czas szczególnego napięcia politycznego, społecznego i narodowego. Plebiscyt był nie tylko aktem głosowania, lecz także finałem kilkuletniej rywalizacji prowadzonej na płaszczyźnie dyplomatycznej, propagandowej i militarnej. III powstanie śląskie ukazano jako wydarzenie, które miało istotne znaczenie dla ostatecznego, korzystniejszego dla Polski rozstrzygnięcia sprawy górnośląskiej.
Następnie Jan Kwaśniewicz, naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach przedstawił projekt „Powstańcy to wiara, nadzieja i cud – ocalmy groby Powstańców Śląskich od zapomnienia!”. Omówił jego znaczenie dla zachowania pamięci o uczestnikach powstań śląskich oraz wskazał potencjał edukacyjny działań związanych z odnajdywaniem, dokumentowaniem i upamiętnianiem miejsc pochówku powstańców. Projekt może być wykorzystywany w pracy szkolnej jako punkt wyjścia do lokalnych badań historycznych, rozmów z rodzinami, kwerend cmentarnych i działań łączących edukację historyczną z troską o miejsca pamięci.
Aleksandra Korol-Chudy z OBEN IPN Katowice zaprezentowała publikację „Katowice w centrum powstań śląskich i plebiscytu 1919–1922. Przewodnik historyczno-edukacyjny”. Przewodnik pozwala opowiadać o historii powstań śląskich i plebiscytu poprzez topografię miasta. Pokazuje Katowice jako przestrzeń wydarzeń politycznych, społecznych i narodowych, a jednocześnie jako miejsce, w którym historia regionu może być poznawana podczas spacerów edukacyjnych, lekcji terenowych i zajęć poświęconych lokalnemu dziedzictwu.
W drugiej części warsztatów Ryszard Mozgol, naczelnik OBEN IPN Katowice omówił materiały edukacyjne IPN dotyczące okresu powstań śląskich, w tym infografiki, plakaty, kolorowanki i pomoce dydaktyczne. Zwrócono uwagę na możliwość wykorzystania ich podczas lekcji historii, zajęć regionalnych, projektów uczniowskich oraz pracy z młodszymi odbiorcami. Materiały te pomagają porządkować wiedzę o genezie, przebiegu i skutkach powstań śląskich, a także ułatwiają pracę z mapą, ikonografią i kalendarium wydarzeń.
Renata Skoczek z OBEN IPN Katowice przedstawiła wystawy IPN dotyczące powstań śląskich. Uczestnicy poznali możliwości wykorzystania ekspozycji jako narzędzi dydaktycznych – zarówno w przestrzeni szkolnej, jak i podczas wydarzeń edukacyjnych, obchodów rocznicowych oraz zajęć poświęconych historii regionalnej.
Ostatnim punktem programu był wykład Dawida Smolorza, publicysty dotyczący podziału regionu i jego konsekwencji. Prelegent omówił skutki decyzji o podziale Górnego Śląska, wskazując na ich znaczenie polityczne, gospodarcze, społeczne i tożsamościowe. Rozmowa dotyczyła również tego, jak nowa granica wpłynęła na codzienne życie mieszkańców regionu oraz na dalszy rozwój części Górnego Śląska, która znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej.
Spotkanie zakończyło cały cykl „Czas przełomów. Górny Śląsk w XX wieku”, składający się z czterech szkoleń dla nauczycieli. Podczas kolejnych warsztatów uczestnicy mogli zapoznać się z najnowszymi badaniami IPN dotyczącymi wybranych zagadnień z historii regionu oraz z ofertą edukacyjną przygotowaną przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Katowicach. Prezentowano wystawy, teki edukacyjne, publikacje i inne pomoce dydaktyczne, które mogą wspierać nauczycieli w prowadzeniu zajęć o historii Górnego Śląska.
Uczestnicy warsztatów otrzymali certyfikaty udziału w poszczególnych szkoleniach, a osoby, które wzięły udział we wszystkich czterech spotkaniach, otrzymały zaświadczenia ukończenia całego cyklu.