Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

W ramach cyklu publikacji dot. projektu „Archiwum Pełne Pamięci” Oddziałowe Archiwum IPN w Katowicach pragnie zaprezentować Państwu ciekawą kolekcję fotografii, przekazaną przez Lucynę Karch, dotyczącą III Brygady Legionów Polskich w okresie I wojny światowej. Dar ten został przekazany do zasobu OA IPN w Katowicach w październiku 2024 r. w formie plików cyfrowych.

Kolekcja fotografii z awersami oraz rewersami liczy łącznie 143 pliki cyfrowe. Ramy chronologiczne przekazanego daru obejmują lata 1915–1917. Fotografie zostały wykonane na terenie Lubelszczyzny, a także na terenie dzisiejszej, zachodniej Ukrainy (obwód wołyński, lwowski oraz tarnopolski).

Legiony Polskie to najbardziej znana polska formacja wojskowa z okresu I wojny światowej. Geneza ich powstania sięga początków I wojny światowej. Wybuch wojny w 1914 r. zmienił sytuację polityczną na kontynencie europejskim. Polacy, zwłaszcza część galicyjskich działaczy politycznych i wojskowych, upatrywała w tym również szanse na odzyskanie niepodległości przez Polskę, stając u boku Austro-Węgier w walce przeciwko Rosji. Na początku sierpnia 1914 r. Józef Piłsudski wraz z członkami Związku Strzeleckiego oraz Polskich Drużyn Strzeleckich utworzył I Kompanię Kadrową, która miała na celu wkroczenie na teren zaboru rosyjskiego oraz wywołanie powstania. Inicjatywa ta nie zakończyła się sukcesem i finalnie żołnierze musieli powrócić na teren Galicji. W tym czasie przedstawiciele polskich stronnictw politycznych z terenu Galicji (konserwatyści i liberałowie), podjęli w Wiedniu pertraktacje w władzami austriackimi o utworzeniu autonomicznych Legionów Polskich, stanowiących jednak integralną część armii austro-węgierskiej. W dniu 16 sierpnia 1914 r. w Krakowie został utworzony Naczelny Komitet Narodowy (NKN) w celu zapewnienia opieki politycznej, organizacyjnej oraz finansowej legionistom. Na czele NKN stanął Juliusz Leo, prezydent Krakowa. Formalną podstawą prawną Legionów Polskich był rozkaz austriackiego dowództwa z dnia 27 sierpnia 1914 r., który przewidywał utworzenie Legionu Wschodniego oraz Legionu Zachodniego.

W skład Legionów Polskich weszli członkowie Związku Strzeleckiego, Drużyn Strzeleckich a także członkowie sekcji Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”.

Działalność Legionu Wschodniego, mimo udanej rekrutacji nie trwała długo. Pod koniec września Legion Wschodni został rozwiązany, a w jego miejsce został powołany 3 Pułk Piechoty. Natomiast działalność Legionu Zachodniego od początku układała się bardziej pomyślnie. Trzon formacji stanowili żołnierze I Kompanii Kadrowej, a nadzór nad jej tworzeniem objął Józef Piłsudski. Jesienią 1914 r. bataliony pod wodzą Józefa Piłsudskiego brały udział w walkach przeciwko wojskom rosyjskim. W połowie grudnia 1914 r. z oddziałów tych sformowano I Brygadę. W maju 1915 r. została utworzona II Brygada Legionów Polskich W jej skład wchodził 2 i 3 Pułk Piechoty, oddział kawalerii oraz dywizjon artylerii. W dniu 8 maja 1915 r. sformowano natomiast 3 Brygadę Legionów Polskich, w skład której wszedł 4 i 6 Pułk Piechoty. Pierwszym dowódcą brygady został płk Wiktor Grzesicki.

I to właśnie z historią III Brygady Legionów Polskich związany jest dar przekazany przez Lucynę Karch. Pliki cyfrowe przekazane do zasobu OA IPN w Katowicach ukazują miejsca stacjonowania żołnierzy od 1915 r., co ma ścisły związek ze szklakiem bojowym III Brygady Legionów Polskich. Duża część fotografii została wykonana w Nowych Kuklach – historycznej osadzie, będącej miejscem zakwaterowania komendy III Brygady Legionów Polskich. Liczna część fotografii została również wykonana w Optowej, Czeremosznie, Stobychwie, Nowej Rudzie oraz w Nowym Jastkowie. Na zdjęciach widoczne są zabudowania wojskowe (magazyny broni), budynki mieszkalne oraz różne obiekty, m.in. kasyno, kuchnia polowa. Część fotografii dokumentuje codzienne życie żołnierzy: udział w ćwiczeniach aplikacyjnych, przegląd sprzętu wojskowego oraz naukę strzelania. W kolekcji fotografii znajdują się także zdjęcia, które dokumentują spędzanie wolnego czasu przez żołnierzy, np. grę w piłkę nożną i odpoczynek na trawie. Istotną część plików stanowią także fotografie wykonane podczas różnych oficjalnych wydarzeń: defilady żołnierzy przed gen. Friedrichem von Bernhardim w dniu 15 lipca 1916 r., a także uroczystości związanej z rocznicą powołania 4 Pułku Piechoty, w tym mszy polowej.

Wśród fotografii przekazanych do zasobu OA IPN w Katowicach znajdują się także zdjęcia przedstawiające walki żołnierzy Legionów Polskich z wojskami rosyjskimi w rejonie Kamionki Strumiłowej w 1915 r. czy dokumentujące zniszczenia wojenne, np. zburzonego wiaduktu kolejowego w Turce oraz spalonego domu w Chorostkowie.

Pliki cyfrowe dot. 4 Pułku Piechoty III Brygady Legionów Polskich stanowią bardzo ciekawą kolekcję fotografii, która niezwykle wzbogaca historię jednej z najważniejszych polskich formacji wojskowych sprzed stu lat, a jednocześnie ukazuje cenny obraz ówczesnej codzienności z perspektywy żołnierzy, biorących udział w I wojnie światowej.

Sygnatura: IPN Ka 454/200