Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

6 lutego 2026 r. ponad czterdziestu uczestników projektu IPN „Łączka i inne miejsca poszukiwań” – uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych z Bytomia, Chorzowa, Katowic, Rokitna Szlacheckiego i Zabrza, wzięło udział w wycieczce do Warszawy.

Naszym pierwszym celem jest Izba Pamięci IPN Strzelecka 8, dawna siedziba aresztu NKWD z niesławnym generałem Sierowem, a później jedna z placówek warszawskiej bezpieki. Dzielimy się na grupy i z marszu schodzimy do piwnic, przenosząc się w czasie i przestrzeni w głąb piekieł komunizmu, oświetlonych tutaj jaskrawą czerwienią lampy.

„...w kompletnej ciemności przesiedzieliśmy kilka dni, tracąc kompletnie poczucie czasu. Potem zainstalowano żarówkę, żarzącą się czerwonym nikłym światłem. Paliła się dla odmiany całą dobę, do reszty rozstrajając nerwy i wyżerając oczy.”

Po stromych stopniach zstępujemy w duszne, ciasne przestrzenie wąskich korytarzy i malutkich piwniczek, które służyły ongi za wieloosobowe cele aresztu. Na surowych cegłach, zaprawie i drewnie drzwi – wydrapane w ciemności inskrypcje uwięzionych – krzyczą do nas swoje ostatnie memento przed spodziewaną śmiercią. Są ważne osobiste daty i proste kalendarze, które pozwalały zachować wątłą łączność z przerwanym tokiem życia. A nade wszystko, wołające o pamięć – nazwiska…

„…otóż NKWD chciało się dowiedzieć, kim naprawdę jest Pan Miński. Katowali go w nieludzki sposób, aby się przyznał do jakiej organizacji należy i po co przyjechał ze Śląska do Warszawy. […] Wymierzono mu karę wstępną 200 batów, miał sobie wybrać pałkę i tą pałą okładało go leżącego dwóch bojców, inni stali na rękach i nogach. Dodatkowo nakazano mu liczyć, gdyż jak się pomyli mieli zacząć od nowa...”

Czasem można spotkać rysunki odtwarzające z pamięci, jakby z wysiłkiem, jakiś zapomniany, normalny świat „na górze” – ciężarówka, samolot. Majaczą niekiedy słowa straszne, wyryte w chwili desperacji. Jakby w opozycji do nich, podświetlony światłem latarki przewodnika, wyłania się cały wyrzeźbiony labirynt znaków wiary – krzyży, kapliczek, potężnych zaklęci Nadziei... BÓG Z NAMI – woła jedna z inskrypcji.

„Powiadam wam: Jeśli ci umilkną, kamienie wołać będą”

Siódmym kręgiem piekielnym są tu karcery, zwłaszcza ten mokry. Wyostrzonym w ciemności zmysłem słuchu, chłoniemy w skupieniu nagraną relację męki jednego z osadzonych. Idąc dalej, podświetlone portrety i życiorysy przypominają nam, że w tych kazamatach przeżywali swoje męczeństwo przywódcy Polskiego Państwa Podziemnego: Kazimierz Pużak, Jan Stanisław Jankowski i setki innych patriotów – jak diamenty wśród węglowego miału na podłogach ich cel.

…następnego dnia również wezwano go na przesłuchanie i wymierzono mu 200 pałek. Wpędzono go do piwnicy, położył się na miale węglowym na słomie na brzuchu. Myśmy próbowali mu robić okłady na fioletowo – sine, krwawe plecy i podudzia. Trzeciego dnia po otrzymaniu 200 pałek około północy, leżąc obok mnie […] on na chwilę obrócił się na wznak, spojrzał przez chwilę tak przytomnie na mnie, ja jego trzymałem za rękę, i odezwał się: Chłopcze powiedz mi, dlaczego Ty jesteś taki dobry dla mnie i jak masz na imię. […] Krótko potem dostał charakterystycznej czkawki przedśmiertnej, stężał i zmarł. […] Po pewnym czasie wszedł oficer z bojcem, coś tam między sobą pogadali, bojec chwycił za nogi zmarłego, wyciągnął go na zewnątrz i tak w naszej świadomości skończył się jego los.”

Pomieszczenia aresztu zostały dopiero niedawno wykupione przez Instytut Pamięci Narodowej, nie bez sprzeciwu mieszkających przy Strzeleckiej 8 potomków funkcjonariuszy dawnego reżimu, którzy używając jeszcze do niedawna nieotynkowanych piwniczek, stali się mimo woli strażnikami proroczego dla komunizmu „mane, tekel, fares” wydrapanego na tych ścianach.

Wydostawszy się na powierzchnię, bierzemy udział w dobrze przemyślanych zajęciach edukacyjnych, w których uczestnicy biorą żywy udział. Przewodnik przez chwilę chwyta młodych rozmówców w krzyżowy ogień pytań śledczego, co bardzo obrazowo wyjaśnia mechanizm przesłuchania. Zajęcia nie tylko pozwalają utrwalić wiedzę, ale także nazwać i emocjonalnie poukładać przeżyty na dole wstrząs. Dopiero tutaj, na powierzchni, widnieją nieliczne zachowane pamiątki po uwięzionych, orzełek, ogryzek ołówka, medaliki.

Następnym punktem naszej wyprawy są Powązki Wojskowe, gdzie nasi przewodnicy – Marek Nadolski z Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN oraz dr Adam Podlewski z Centralnego Przystanku Historia IPN – prowadzą nas po ścieżkach powojennej historii Polski. Zaczynamy od białej od brzozowych krzyży słynnej kwatery „Ł”, dawniej pola poza cmentarzem, dziś dla Polaków miejsca świętego – „symbolu zwycięstwa prawdy nad kłamstwem”. W latach 2012-2017 prowadzone tu przez IPN prace poszukiwawcze doprowadziły do odnalezienia szczątków ponad 300 straconych i zmarłych w więzieniu ofiar komunizmu, spośród których ok. 1/4 udało się dotąd zidentyfikować.

Wędrujemy z kolei ścieżkami Żołnierzy Wyklętych, od „Łączki” do grobów mjra Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, kpt. Kazimierza Moczarskiego, do symbolicznych mogił rotmistrza Pileckiego i generała Fieldorfa „Nila”. Odwiedzamy kwatery bohaterskich harcerzy – „Zośki”, „Alka” i „Rudego”, poległych Powstańców Warszawskich (w tym poety Krzysztofa Kamila Baczyńskiego), obrońców przedmieść stolicy z bitwy roku 1920, Powstańców Śląskich. Nie omijamy także tzw. Dolinki Katyńskiej i grobów bohaterów Powstania Styczniowego. Na naszej drodze znajduje się także grób zapomnianej trochę postaci – Jadwigi Zarugiewiczowej, matki poległego Orlęcia Lwowskiego i jednocześnie matki chrzestnej wszystkich polskich Nieznanych Żołnierzy.

Opowieść przewodników jest niezwykle ciekawą gawędą o Polsce i o Warszawie – o walce, męczeństwie, ale i o budowie, pracy – przez kulturę, sztukę, oświatę. Mijamy groby znanych osobistości, m.in. pisarzy, poetów, aktorów, piosenkarzy, piłkarzy – zgadując z daleka symbolikę ciekawych pomników nagrobnych. W nieco mglisty, mroźny dzień, zasypana jeszcze śniegiem ogromna nekropolia wydaje się drzemać. Gdzieniegdzie z nagrobków spoglądają na nas niezwykłe rzeźby – od wejścia strzeże nas zadumany senny anioł, a gdzieś dalej z dziewczęcych rąk wzlatuje ptak – symbol wyczekiwanej tu już wiosny i nadziei. Z ciszy Powązkowskiego cmentarza – wracamy na Górny Śląsk...

 „Łączka i inne miejsca poszukiwań” to ogólnopolski projekt edukacyjny pod patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, realizowany od kilku lat przez Instytut Pamięci Narodowej. Uczestników VIII edycji z województwa śląskiego czekają jeszcze zajęcia ze specjalistami z Biura Poszukiwań i Identyfikacji: archeologiem, antropologiem i znawcą mediów. Z inspiracji wycieczką do Warszawy i zajęciami edukacyjnymi wkrótce powstaną filmy, realizowane przez młodych uczestników projektu według własnego pomysłu, reżyserii i scenariusza – poświęcone szeroko rozumianej problematyce Żołnierzy Wyklętych, a także Ich poszukiwań i identyfikacji. Najlepsze z nich zostaną zaprezentowane na uroczystej gali finałowej na Zamku Królewskim w Warszawie. 

Adam Kondracki/BPiI IPN