Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Już po raz siedemnasty zachęcamy do zapalenia „znicza pamięci” Ofiarom niemieckich zbrodni dokonanych w ramach operacji „Tannenberg”, „Akcji Inteligencja” oraz „politycznego oczyszczania gruntu” w 1939 r. Każdego roku, w trzecią niedzielę października, przypominamy o tych, którzy jako pierwsi zostali poddani eksterminacji po agresji III Rzeszy Niemieckiej na Polskę.

Chcąc pozbawić naród polski przywódców oraz możliwości tworzenia ruchu oporu, Niemcy metodycznie, głównie na ziemiach wcielonych do III Rzeszy, jesienią 1939 r. zaczęli mordować przedstawicieli lokalnych warstw przywódczych. W dokonanych wówczas setkach egzekucji rozstrzelanych zostało wielu Powstańców Wielkopolskich i Śląskich. Mordowani byli także polscy urzędnicy, nauczyciele, księża, działacze polityczni i społeczni, przedstawiciele ziemiaństwa, związków oraz stowarzyszeń patriotycznych. Wszyscy oni zginęli tylko dlatego, że pełnili przywódcze role w polskim narodzie.

Część z nich publicznie rozstrzelano na głównych placach polskich miast i miasteczek. Celem tych egzekucji było zastraszenie Polaków i pozbawienie ich chęci stawiania oporu niemieckim okupantom.

Wspólnie pokażmy, że o Nich pamiętamy – o tych, którzy mają swój grób, a na nim tablicę z imieniem i nazwiskiem, ale również o tych, którzy leżą w bezimiennych, masowych mogiłach rozsianych po lasach, celowo oddalonych od skupisk ludzkich. Uczcijmy pamięć tych polskich obywateli, których nadal poszukujemy.

19 października 2025 r. zachęcamy do indywidualnych upamiętnień grobów znajdujących się w okolicy. Do włączenia się w akcję zapraszamy także muzea regionalne, władze samorządowe, przedstawicieli stowarzyszeń, mediów, nauczycieli wraz z uczniami oraz drużyny harcerskie.

W tym roku finał akcji odbędzie się 19 października w Książu Wielkopolskim, gdzie 20 października 1939 r. niemieckie Einsatzkommando 14 pod dowództwem Gerharda Flescha rozstrzelało na rynku miejskim siedemnastu znamienitych mieszkańców gmin Książ i Dolsk.

Program uroczystości w Książu Wielkopolskim 19 października 2025 r.

• 17.00 – msza św. w kościele pw. NMP Wniebowziętej i św. Mikołaja w Książu Wielkopolskim;
• 17.45 – przemarsz na rynek miejski w asyście kompanii honorowej i oficjalne rozpoczęcie uroczystości. Po niej przejście na cmentarz i zapalenie zniczy przy mogile 17 mieszkańców gmin Książ i Dolsk rozstrzelanych 20 października 1939 r.

Akcja medialno-edukacyjna „Zapal znicz pamięci” to wspólny projekt pięciu Oddziałowych Biur Edukacji Narodowej IPN w Gdańsku, Bydgoszczy, Poznaniu, Łodzi i Katowicach oraz lokalnych rozgłośni radiowych. Celem akcji jest upamiętnienie polskich obywateli II RP, zamordowanych przez Niemców w pierwszych miesiącach drugiej wojny światowej.

W ramach tegorocznej akcji „Zapal znicz pamięci” w woj. śląskim przypominamy:

Krwawy Poniedziałek jest jedną z największych niemieckich zbrodni wojennych popełnionych na polskich cywilach we wrześniu 1939 r. Dzień po zajęciu Częstochowy przez oddziały 46 Dywizji Piechoty Wehrmachtu – w poniedziałek 4 września 1939 r. – na ulicach wówczas 140-tysięcznego miasta doszło do chaotycznej strzelaniny, w wyniku której poległo 8 niemieckich żołnierzy (w tym 2 oficerów), a 43 zostało rannych (przyczyny tego incydentu do dzisiaj nie są wyjaśnione). W odwecie żołnierze niemieccy rozpoczęli masowe aresztowania przypadkowych osób – zatrzymywali je na ulicach lub wyciągali siłą z mieszkań i bram kamienic. Wśród nich byli nie tylko mieszkańcy Częstochowy, lecz także uciekinierzy z okolicznych miejscowości. Formowane kolumny zakładników prowadzone były ulicami m.in. na centralne place miasta, do opuszczonych koszar Wojska Polskiego, na teren szkół, a także do częstochowskiej archikatedry. W wielu tych miejscach rozpoczęły się egzekucje na mężczyznach, kobietach, a nawet dzieciach dokonywane przez żołnierzy Wehrmachtu pod niezwykle błahymi pretekstami. Niemcy mordowali bezbronnych cywilów pojedynczymi strzałami w tył głowy, seriami z broni maszynowej, granatami oraz bagnetami. Głównymi miejscami egzekucji były obecne place Biegańskiego i Daszyńskiego, plac przed archikatedrą oraz ulice Starego Miasta. Jako masowe groby w wielu przypadkach służyły głębokie rowy przeciwlotnicze. Ostateczna liczba zabitych i poszkodowanych nie jest znana. Ówczesne władze miasta liczbę ofiar określiły na 671 pomordowanych oraz setki rannych. W 1940 r. za zgodą Niemców przeprowadzono ekshumację, w wyniku której z różnych miejsc wydobyto zwłoki 227 ofiar Krwawego Poniedziałku. W 2019 r. w czasie prac remontowych przed częstochowską archikatedrą odnaleziono szczątki kolejnych 13 zabitych. Łącznie daje to liczbę 240 osób (w tym 22 były pochodzenia żydowskiego). Należy natomiast wyraźnie podkreślić, że nie wszystkie ciała ofiar zostały odnalezione.

Adam Kurus (IPN Katowice)

Patronat medialny w naszym regionie przyjęło Radio Katowice.

Koordynatorem akcji w Oddziale IPN w Katowicach jest Adam Kurus tel. +48 34 370 70 17, adam.kurus@ipn.gov.pl

Zrób zdjęcia dokumentujące akcję i prześlij je na adres zapalzniczpamieci@ipn.gov.pl*.

*Wielkość wiadomości z załącznikami nie może przekraczać 10 MB (w jednej wiadomości e-mail). Prosimy o wysłanie maksymalnie pięciu zdjęć (ponumerowanych od 1 do 5) i opisanych według wzoru: nazwa miejsca/autor zdjęcia.

Przypominamy także o konieczności podpisania odpowiednich oświadczeń dołączonych do informacji o przetwarzaniu danych osobowych w związku z udziałem w akcji Zapal znicz pamięci 2025. Dotyczą one przetwarzania wizerunku w celu zamieszczenia go na stronach internetowych i oficjalnych profilach w mediach społecznościowych Instytutu Pamięci Narodowej (RODO).