Materiały archiwalne dot. Jerzego Kuczki

W ramach cyklu publikacji dot. projektu „Archiwum Pełne Pamięci” Oddziałowe Archiwum IPN w Katowicach pragnie zaprezentować Państwu interesującą kolekcję dokumentów i fotografii, przekazaną przez Panią Danutę Włodarczyk, a dotyczącą Jerzego Kuczki – członka Polskiej Tajnej Armii Wyzwoleńczo-Demokratycznej, młodzieżowej organizacji podziemnej działającej na terenie Katowic w drugiej połowie lat czterdziestych XX w.

Jerzy Kuczka, s. Ludwika i Marty zd. Śmiatek, urodził się 24 lipca 1929 r. w Katowicach. Przez okres dzieciństwa i lata nauki związany był z katowicką dzielnicą Zawodzie. Z rodzicami oraz z rodzeństwem mieszkał na ul. Posia (obecnie ul. Racławicka). Ukończył Szkołę Podstawową w Katowicach, a następnie rozpoczął naukę w gimnazjum. Działał aktywnie w harcerstwie. W wieku zaledwie kilkunastu lat wraz z kolegami należał do antykomunistycznych organizacji podziemnych: „Konspiracyjne Harcerstwo Polskie”, „Polskie Siły Demokratyczne”. Następnie został członkiem organizacji „Polska Tajna Armia Wyzwoleńczo-Demokratyczna”, która została założona na terenie Katowic w sierpniu 1948 r.

Po zakończeniu II wojny światowej i po rozpoczęciu przejmowania władzy w kraju przez komunistów znaczna część młodzieży aktywnie zaangażowała się w tworzenie ruchu oporu przeciwko władzy komunistycznej, m.in. poprzez działalność w młodzieżowych organizacjach antykomunistycznych. Do głównych zadań tych organizacji należy zaliczyć przede wszystkim: opracowanie, wykonanie oraz kolportaż ulotek.

Kilka tygodni po utworzeniu organizacji Wydział V Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Katowicach rozpoczął rozpracowanie organizacji w ramach sprawy agenturalnego rozpracowania kryptonim „Niepoprawni”. W wyniku doniesień obywatelskich oraz pracy operacyjnej funkcjonariusze UB doprowadzili do ujawnienia organizacji, a następnie jej likwidacji w dniu 18 września 1948 r.

W wyniku likwidacji organizacji organy bezpieczeństwa w Katowicach zatrzymały oraz aresztowały członków organizacji, w tym Jerzego Kuczkę. Wśród materiałów archiwalnych przekazanych do zasobu OA IPN w Katowicach zachował się odpis aktu oskarżenia z dnia 3 grudnia 1948 r., w którym Jerzy Kuczka został oskarżony o przynależność do „Konspiracyjnego Harcerstwa Polskiego” oraz usiłowanie obalenia przemocą Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, a także o przechowywanie w celu rozpowszechnienia 20 sztuk ulotek o treści antyrządowej. Wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach ze stycznia 1949 r. został skazany na trzy lata więzienia. Po wyroku sądowym został skierowany do Więzienia Karno-Śledczego w Katowicach przy ul. Mikołowskiej.

W czerwcu 1949 r. siostra Jerzego Kuczki, Hildegarda, została poinformowana przez brata podczas wizyty w więzieniu, iż ten jest ciężko chory na gruźlicę. W liście do rodziców i siostry z dnia 14 czerwca 1949 r. Jerzy pisał: „[…] Droga siostro postaraj się o to wszystko. Niech dobry adwokat napisze od razu prośbę o przerwanie kary ponieważ dalszy pobyt w więzieniu zagraża młodemu życiu, mam dopiero 20 lat, chciałabym jeszcze żyć i użyć”.

Od tego momentu rozpoczęła się trudna batalia rodziców i rodzeństwa Jerzego Kuczki z władzami więzienia oraz szefostwem Wojskowego Sądu Rejonowego w Katowicach w sprawie dostarczenia większej ilości wartościowego pożywienia, udzielenia pomocy lekarskiej, dostępu do leków oraz wcześniejszego zwolnienia Jerzego z więzienia. Niestety, intensywne działania rodziny i adwokata nie przyniosły pozytywnego efektu. Stan Jerzego Kuczki z każdym dniem był coraz bardziej poważny. Zmarł w dniu 10 lipca 1949 r., dwa tygodnie przed 20 urodzinami.

Data oraz miejsce pochówku Jerzego Kuczki nie została przekazana rodzinie. Jego bliscy przez długie lata na własną rękę poszukiwali informacji o miejscu wiecznego spoczynku syna i brata. Po dłuższym czasie pojawiła się informacja, iż ciało Jerzego mogło zostać pochowane na cmentarzu w Katowicach-Panewnikach, gdzie chowano zwłoki więźniów. Rodzina Jerzego Kuczki postawiła symboliczny grób w prawdopodobnym miejscu pochówku. Jednak z czasem, ze względu na brak bliskich członków rodziny, siostra Jerzego zdecydowała o oddaniu symbolicznego grobu.

Historia ta ma jednak ciąg dalszy w obecnym czasie. Dzięki staraniom i pracy zespołu Wieloosobowego Stanowiska do spraw Poszukiwań i Identyfikacji IPN w Katowicach w lipcu 2023 r. udało się odnaleźć miejsce pochówku Jerzego Kuczki. W dniu 24 lipca 2025 r., dokładnie w 76 rocznicę urodzin, została wydana nota identyfikacji, potwierdzająca, iż odnalezione doczesne szczątki należą do Jerzego Kuczki.

Materiały archiwalne dot. Jerzego Kuczki, przekazane do zasobu archiwalnego IPN w Katowicach w pełni oddają opisane powyżej losy młodego członka młodzieżowych organizacji antykomunistycznych, walczącemu o wolną i niepodległą Ojczyznę, za którą oddał życie w wieku niespełna 20 lat. Wśród nich na uwagę zasługują fotografie z okresu dzieciństwa, rozpoczęcia szkoły oraz I Komunii Świętej, które obrazują szczęśliwy okres w życiu Jerzego. Równie ważną część materiałów stanowią dokumenty, korespondencja Jerzego z członkami najbliższej rodziny, a także korespondencja rodziny z przedstawicielami aparatu państwa, z której wybrzmiewa głośny apel o udzielenie właściwej pomocy medycznej ich bliskiemu.

Szczególnym uzupełnieniem przekazanych materiałów jest bardzo symboliczny rysunek namalowany własnoręcznie przez Jerzego Kuczkę, przedstawiający „Grób Nieznanego Żołnierza”, datowany na 10 listopada 1945 r.

Sygnatura: IPN Ka 454/131