Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

Kolekcja przybliża nam losy Jana Newlina Mazaraki oraz jego syna Mariana Mazaraki.

Jan Newlin Mazaraki, s. Franciszka Mazaraki i Eleonory, zd. Łagowska, pochodziłz rodziny szlacheckiej herbu Newlin. Urodził się w 1840 r. w Hebdowie. Jego ojciec brał udział w powstaniu listopadowym. Jan kontynuował patriotyczne, rodzinne tradycje i był uczestnikiem powstania styczniowego w latach 1863–1864 w stopniu rotmistrza kawalerii narodowej. W czasie powstania dowodził samodzielnym oddziałem wojska na terenie Olkusza i Miechowa. W powstaniu styczniowym brał udział również brat Jana – Aleksander Mazaraki. W dniu 5 sierpnia 1921 r. Jan został odznaczony przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego Orderem „Virtuti Militari” V klasy. Jan Newlin Mazaraki zmarł 4 maja 1922 r. i został pochowany na cmentarzu parafialnym w miejscowości Krasne, niedaleko Rzeszowa. Był dwukrotnie żonaty, posiadał 6 dzieci. Kilka lat po zakończeniu powstania styczniowego spisał swoje wspomnienia, które w całości zostały wydane w 1999 r., pt. „Pamiętnik i wspomnienia”.

Na terenie Rzeszowszczyzny pamięć o dokonaniach Jana Newlina Mazaraki, zwłaszcza z okresu powstania styczniowego, jest bardzo żywa i kultywowana przez mieszkańców. Media społecznościowe narzucają tekstom pewne ograniczenia objętościowe, dlatego zachęcamy Państwa do bliższego poznania sylwetki Jana Newlina Mazaraki w literaturze przedmiotu oraz lektury ww. wspomnień.

Do zasobu archiwalnego OA IPN w Katowicach zostały przekazane bardzo ciekawe dokumenty dot. Jana Newlina Mazaraki: tekst przemówienia wygłoszonego przez niego na Zamku Królewskim w Warszawie w dniu 5 sierpnia 10921 r. podczas upamiętnienia weteranów powstania styczniowego przez Naczelnika Państwa Józefa Piłsudskiego, strona tytułowa pisma „Żołnierz Polski” nr 52/261 z zamieszczoną listą odznaczonych osób oraz zdjęciem z dekoracji weteranów powstania styczniowego, a także pismo Kapituły Orderu Wojennego Virtuti Militari z dnia 9 kwietnia 1936 r. skierowane do Michaliny Mazaraki, w związku z planowaną publikacją albumu przedstawiającego odznaczonych Orderem VM.

Osobną część daru stanowią materiały dot. Mariana Mazaraki – syna Jana i Michaliny zd. Reklewska, ur. 19 października 1896 r. W okresie od 10 czerwca 1915 r. do 15 lipca 1918 r. odbył służbę wojskową w byłym zaborze austriackim. Następnie, od 23 lipca 1918 r. w stopniu podporucznika, służył w 3 pułku strzelców polskich, w ramach 5 Dywizji Strzelców Polskich na Syberii, do kapitulacji 5 DSP w dniu 10 stycznia 1920 r. W lipcu 1923 r. ukończył kurs doszkolenia w Warszawskiej Szkole Podchorążych. W latach trzydziestych XX w. był żołnierzem 23 Pułku Artylerii Lekkiej w Będzinie. W dniu 19 marca 1936 r. został odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi za zasługi w służbie wojskowej. Po wybuchu II wojny światowej brał udział w wojnie obronnej, dowodził I Dywizjonem 23 Pułku Artylerii Lekkiej, wchodzącym w skład Oddziału Wydzielonego „Tarnowskie Góry”. W pierwszych dniach września 1939 r. w wyniku zasadzki wojska niemieckiego I dywizjon poniósł duże straty osobowe. Niewielka część ocalałych żołnierzy pod dowództwem mjr. Mariana Mazaraki przemaszerowała w okolice Olkusza. Kolejne walki z wojskami niemieckimi toczyły się w pobliżu Bydlina, Wolbromia oraz pod Kleszczową koło Pilicy. To prawdopodobnie w tym ostatnim miejscu mjr Marian Mazaraki dostał się do niewoli niemieckiej – przebywał w Oflagu II A w Prenzlau oraz w Oflagu II E w Neubrandenburgu. Po zakończeniu działań wojennych i powrocie z obozu jenieckiego mjr Mazaraki był żołnierzem 33 Pułku Artylerii Lekkiej w składzie 11 Dywizji Piechoty. Zmarł w 1956 r., spoczął na cmentarzu w Będzinie.

Wśród dokumentów dotyczących mjr. Mariana Mazaraki, przekazanych do zasobu OA IPN w Katowicach, na uwagę zasługują: świadectwo chrztu, liczne zaświadczenia z okresu służby wojskowej, dyplomy oraz książeczka wojskowa. Dodatkową część stanowią liczne fotografie, wykonane w okresie dwudziestolecia międzywojennego oraz podczas II wojny światowej, dokumentujące służbę wojskową Mariana Mazaraki w 23 Pułku Artylerii Lekkiej oraz pobyt w obozach jenieckich.

Wszystkie ww. materiały archiwalne zostały przekazane w formie oryginału w bardzo dobrym stanie technicznym i stanowią ważny zbiór prywatny w zasobie OA IPN w Katowicach. Ponadto przybliżają nam sylwetki żołnierzy, patriotów, którzy większą część swojego życia poświęcili służbie Polsce w walce o odzyskanie niepodległości oraz w obronie kraju przed niemieckim najeźdźcą.

Sygnatura: IPN Ka 1078/1–7