Siemianowiczanka w Tallinie

Aby opowiedzieć Wam tę zupełnie niezwykłą historię „Migawka archiwalna” wybrała się tym razem (co prawda jedynie światłowodem…) aż do Tallina i estońskich archiwów. Z początku nic nie zapowiadało ani takiej podróży, ani takiej ciekawej opowieści – ale to nie pierwszy raz, kiedy pozornie błaha informacja w aktach otwiera drzwi do zupełnie niespodziewanego świata.

Zaczęło się od natrafienia w Oddziałowym Archiwum IPN w Katowicach na cieniutkie akta rehabilitacyjne siemianowiczanki Zofii Bode, która w 1945 r. starała się o przyznanie polskiego obywatelstwa i w tym celu opisała Sądowi Grodzkiemu w Katowicach swoją historię. Przyznała tam m.in., że po długiej nieobecności wróciła do Siemianowic w 1940 r. z Estonii, gdzie wyszła wcześniej za mąż, a potem po zmarłym mężu stała się właścicielką dużego pensjonatu w Tallinie. Intrygująca zagadka ślonskiej dziouszki z Laurahuty, która znalazła swoje miejsce w odległych krainach, wywołała szerokie poszukiwania w dokumentach zgromadzonych w IPN i w archiwach estońskich. Niespodziewanie w tych drugich odnalazło się kilka teczek na temat Zofii Bode (do tego zdigitalizowanych i dostępnych online; tamtejsze archiwa są wzorem cyfryzacji). Połączenie informacji ze wszystkich dokumentów pozwala odtworzyć choć częściowo losy naszej bohaterki.

Jako się rzekło, urodziła się w Siemianowicach (wtedy Laurahütte) 15 maja 1870 r., w rodzinie Antoniego i Moniki Bajer. Została ochrzczona w obrządku katolickim, ukończyła niemiecką szkołę powszechną (innych szkół nie było; pamiętajmy, że jesteśmy w czasie niewiele po zjednoczeniu Niemiec, a Polski nie ma). Potem jeszcze uczyła się w szkole handlowej oraz na kursach gospodarstwa domowego, haftu, koronkarstwa i modniarstwa. Trzeba zaznaczyć, że tak szerokie wykształcenie młodej dziewczyny z peryferii pod koniec XIX wieku było czymś raczej niespotykanym – ale i Zofia chyba do przeciętnych nie należała. Utrzymywała się z prac ręcznych, których wyuczyła się na wspomnianych kursach. Była wyjątkowo mobilna: pracowała w Polsce (miała pewnie na myśli ziemie polskie pod zaborami), we Francji, Hiszpanii i Rosji. W 1905 r. osiedliła się w rosyjskim wtedy Tallinie jako niemiecka obywatelka. Podczas I wojny przebywała gdzieś w Rosji, a w 1918 r. wróciła do Tallina (w latach 1918–1920 Estonia skutecznie wywalczyła niepodległość). 21 grudnia 1929 r. wyszła za mąż za Davida Alexandra Voldemara Bode i w ten sposób uzyskała estońskie obywatelstwo.

O Davidzie-Alexandrze wiemy, że urodził się w Petersburgu 12 stycznia 1868 r., był obywatelem estońskim narodowości niemieckiej. Z zawodu był prawdopodobnie grawerem i można przypuszczać, że tutaj znajdowało się źródło jego zamożności. Od 1896 r. był żonaty z Estonką, urodzoną w 1870 r. w Tallinie Rozalią. Zmarła ona w 1926 r. W 1921 r. małżeństwo kupiło nieruchomość w miasteczku Nõmme (dziś to południowa dzielnica Tallina), którą później odziedziczyła nasza Zofia. David-Alexander Bode zmarł 12 marca 1932 r. i został pochowany w Nõmme.

Po krótkim małżeństwie Zofia znów została sama. Była już po sześćdziesiątce (w tamtych czasach był to słuszny wiek), ale raczej nie zamierzała udawać się na emeryturę i prowadziła dalej swój letniskowy pensjonat. Wiemy, że utrzymywała kontakt z rodziną lub znajomymi w Polsce, bo we wrześniu 1932 r. otrzymała paszport na wyjazd do Polski na pogrzeb. Nie wiadomo, co nią kierowało, gdy w grudniu 1934 r. zdecydowała się prosić estońskie MSW o odebranie jej estońskiego obywatelstwa i powrót do obywatelstwa niemieckiego. Twierdziła, że po śmierci męża jest zależna od krewnych w Niemczech i że sama jest niemieckiej narodowości. Po trwającym kilka miesięcy postępowaniu prośbie Zofii uczyniono zadość i od 13 lipca 1935 r. był ponownie niemiecką obywatelką. Trudno powiedzieć, dlaczego nie starała się o polską przynależność państwową – może tłumaczy to fakt, że gdy jeszcze przed I wojną światową opuszczała Laurahutę, to z niemieckim paszportem…? Na to pytanie już raczej nie znajdziemy odpowiedzi.

Estońska część życia Zofii zakończyła się w 1940 r. z chwilą wejścia sowietów do tego kraju. Kobieta została wywłaszczona i wysiedlona do miejsca urodzenia, czyli Siemianowic; komuniści pozwolili jej zabrać jedynie umeblowanie do czterech pokoi i kuchni. Zofia w 1945 r. w piśmie do Sądu Grodzkiego twierdziła, że powodem wygnania było jej estońskie obywatelstwo i polska narodowość – ale my wiemy, że w tej akurat kwestii nie pisała prawdy. Przyznanie się po wojnie do niemieckiej przynależności narodowej i państwowej oznaczałoby dla niej kolejne wysiedlenie, a miała już lat 75. Możliwe natomiast, że sowieci obeszli się z nią względnie łagodnie jak na nich właśnie dlatego, że podawała się za Niemkę – a w 1940 r. Hitler i Stalin byli jeszcze przyjaciółmi.

Nie wiemy, jak potoczyło się dalsze życie Zofii. Katowicki sąd uwierzył w jej zapewnienia o estońskim obywatelstwie i uznał, że skoro Zofia nie jest Niemką, to nie podlega w związku z tym przymusowej rehabilitacji i o polskie obywatelstwo powinna się starać w postępowaniu administracyjnym. Niestety, na tym ślad się urywa i chyba jesień życia Zofii Bode pozostanie już dla nas tajemnicą.

A dom w Tallinie? Cóż, adres z lat trzydziestych istnieje do dziś w dzielnicy Nõmme: Vana Pärnu 3a. Dzięki dostępnym mapom możemy zobaczyć, że stoi tam dość duży i stary dom, który sto lat temu mógł być pensjonatem – ale na pewno nie damy rady ustalić, czy faktycznie to właśnie jest miejsce, w którym siemianowiczanka spędziła wiele lat życia.

(na podstawie IPN Ka 116/1650; ERA.1.2.475; ERA.14.12.1642; TLA.1483.2.4; TLA.186.1.448)