Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

3 kwietnia 1940 r. można uznać za początek Zbrodni Katyńskiej. W tym dniu NKWD rozpoczęło „likwidację” obozu w Kozielsku, a w kolejnych dniach obozów w - Ostaszkowie (4 kwietnia) i Starobielsku (5 kwietnia). 4 415 jeńców z Kozielska przewieziono do Katynia i zamordowano strzałami w tył głowy. 3 739 jeńców ze Starobielska zabito w pomieszczeniach NKWD w Charkowie, grzebiąc ich ciała na przedmieściach miasta w Piatichatkach. 6 314 jeńców z Ostaszkowa rozstrzelano w gmachu NKWD w Kalininie (obecnie Twer), a pogrzebano w Miednoje.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej świadom doniosłości 85. rocznicy Zbrodni Katyńskiej podjął 24 lipca 2024 r. uchwałę ustanawiającą rok 2025 - Rokiem Polskich Bohaterów z Katynia, Charkowa, Miednoje, Bykowni i innych miejsc.

W 85. rocznicę Zbrodni Katyńskiej, 3 kwietnia 2025 r. w Katowicach odbył się III Katyński Marsz Pamięci Służb Mundurowych Województwa Śląskiego zorganizowany przez Oddział IPN w Katowicach we współpracy z Komendą Wojewódzką Policji w Katowicach, Szkołą Policji w Katowicach oraz Stowarzyszeniem Rodzina Policyjna 1939 r. z/s w Katowicach,  Marsz rozpoczął się pod Pomnikiem Ofiar Katynia.

Dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach mówił podczas uroczystości: „Wspominamy dzisiaj blisko dwadzieścia dwa tysiące ofiar zbrodni popełnionej przez Związek Sowiecki na polskich jeńcach. Wśród tych ofiar byli również synowie Ziemi Śląskiej: powstańcy śląscy, funkcjonariusze Policji Województwa Śląskiego,  przedstawiciele różnych grup zawodowych. Byli wśród nich m.in. Karol Grzesik, w III powstaniu śląskich dowódca Grupy Wschód, w okresie międzywojennym pełnił funkcję Marszałka Sejmu Województwa Śląskiego, dwukrotnie sprawował mandat Posła na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, pełnił też funkcję prezydenta Chorzowa, Piotr Urbańczyk, urodzony w Radzionkowie, powstaniec śląski, nadkomisarz Policji Województwa Śląskiego, kpt. Jakub Wajda, legionista, uczestnik odsieczy Lwowa i oficer prowiantowy w III powstaniu śląskim. Franciszek Bałżyca, pochodził spod Pszczyny, uczestnik trzech powstań śląskich i przodownik policji województwa śląskiego , st. posterunkowy Cyryl Brzoza z Mościsk, uczestnik trzech powstań śląskich, Jan Grzywiński, porucznik artylerii w III powstaniu śląskim, a wcześniej żołnierz 5. dywizji strzelców polskich na Syberii, Stefan Nowaczek kapitan polskiego wywiadu, uczestnik dwóch pierwszych powstań śląskich, żołnierz Korpusu Ochrony Pogranicza, Stanisław Sitek, szef żandarmerii w III powstaniu śląskim, dawny bojowiec PPS i legionista, kpt. Tadeusz Skwarczyński, legionista, potem podporucznik artylerii w III powstaniu śląskim, ks. prałat Czesław Wojtyniak, kapelan III powstania śląskiego, ppor. Tadeusz Zawodziński, w czasie III powstania śląskiego  lekarz przydzielony do pociągu pancernego, w okresie międzywojennym był cenionym lekarzem chorób kobiecych. Tylko w Miednoje spośród 6311 ofiar – 1231 zidentyfikowano jako funkcjonariuszy Policji Województwa Śląskiego”.

Po uroczystej modlitwie organizatorzy obchodów złożyli wieniec pod Pomnikiem Ofiar Katynia. Uczestnicy marszu przeszli następnie ulicami Katowic pod Grób Policjanta Polskiego przy Komendzie Wojewódzkiej Policji. Tam nastąpiło uroczyste podniesienie flagi państwowej oraz odegranie hymnu państwowego. Po odśpiewaniu hymnu, delegacje uczniów śląskich szkół zapaliły „Znicz Pamięci” przy Grobie Policjanta Polskiego.  Po przemówieniach, apelu pamięci i salwie honorowej, przed Grobem zostały zapalone znicze oraz złożono biało-czerwone wieńce kwiatów przez delegacje.

Instytut Pamięci Narodowej reprezentowali dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach oraz Ryszard Mozgol, naczelnik Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach.

W obchodach wzięli udział: członkowie Stowarzyszenia Rodzina Policyjna 1939 r. z/s w Katowicach, przedstawiciele władz parlamentarnych, wojewódzkich, samorządowych oraz służb mundurowych, młodzież śląskich szkół oraz mieszkańcy Katowic.

Zgładzona formacja. Policja Województwa Śląskiego 1922–1939

Przedwojenne województwo śląskie było jedynym w II Rzeczypospolitej, które cieszyło się autonomią. Jednym z jej przejawów była niezależna formacja porządkowa, wzorowana na Policji Państwowej – Policja Województwa Śląskiego. Jej trzon stanowili funkcjonariusze służący wcześniej w polskich formacjach policyjnych okresu powstań śląskich i plebiscytu oraz walk o niepodległość, takich jak: Milicja Górnośląska, Milicja Polska Księstwa Cieszyńskiego, Milicja Śląska, Policja Górnego Śląska oraz Żandarmeria Górnego Śląska.

Przez siedemnaście lat śląscy policjanci chronili dobytek i bezpieczeństwo obywateli, zwalczając przestępczość pospolitą i działalność skrajnych ugrupowań politycznych. Strzegli granic i bezpieczeństwa państwa. W sierpniu 1939 r. jako pierwsi stanęli do walki z oddziałami Freikorpsu, staczając przeszło czterdzieści potyczek. 3 września korpus PWŚl. wycofał się zgodnie z rozkazem z obszaru województwa. Po 17 września większość funkcjonariuszy znalazła się na terenach zajętych przez Sowietów. Zostali przez nich potraktowani wyjątkowo wrogo. Doszło wówczas do pierwszych egzekucji. Pozostali, razem z kolegami z Policji Państwowej, skierowani zostali do obozów odosobnienia. Tam po przesłuchaniach uznani zostali za grupę nienadającą się do reedukacji politycznej i decyzją Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii Bolszewików z 5 marca 1940 r. skazani na śmierć. Większość z nich rozstrzelanych zostało w Kalininie (obecnie Twer) i pogrzebanych w Miednoje wiosną 1940 r. Spoczywa tam 6311 policjantów. Aż 1231 z nich służyło w Policji Województwa Śląskiego.

Wielu z policjantów, którzy wpadli w ręce niemieckie, zwłaszcza tych, którzy brali udział w akcji powstańczo-plebiscytowej, trafiło do obozów koncentracyjnych. Szacuje się, że spośród przeszło 3 tys. śląskich policjantów 80 procent nie przeżyło wojny. Ci, którzy przeżyli, po wojnie byli szykanowani przez władze komunistyczne.

Przygotowana w 2019 r. przez Oddziałowe Biuro Edukacji Narodowej IPN w Katowicach oraz Muzeum w Tarnowskich Górach ekspozycja przedstawia dzieje Policji Województwa Śląskiego – jej genezę, kadry, zaszczytną służbę i tragiczny finał, a także pozasłużbowe aspekty życia funkcjonariuszy, m.in. działalność w stowarzyszeniach oraz klubach sportowych.

Scenariusz: Zbigniew Gołasz (IPN Katowice), dr Krzysztof Gwóźdź (Muzeum w Tarnowskich Górach).

Wystawa „Zgładzona formacja. Policja Województwa Śląskiego 1922–1939” https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/wystawy/ii-rp/94164,Zgladzona-formacja-Policja-Wojewodztwa-Slaskiego-19221939.html

Polecamy do pobrania publikację Aleksandry Korol-Chudy, Grzegorza Grześkowiaka „Pamiętaj, że nosisz mundur. Policja Województwa Śląskiego w stulecie utworzenia”
https://archiwum.ipn.gov.pl/pl/publikacje/publikacje-edukacyjne-i/170870,Pamietaj-ze-nosisz-mundur-Policja-Wojewodztwa-Slaskiego-w-stulecie-utworzenia.html

Wystawa plenerowa „»Pamiętaj, że nosisz mundur« Policja Województwa Śląskiego w stulecie utworzenia” https://edukacja.ipn.gov.pl/edu/oben/katowice/wystawy-w-regionie/wystawy-w-regionie-do-w/164597,Pamietaj-ze-nosisz-mundurquot-Policja-Wojewodztwa-Slaskiego-w-stulecie-utworzeni.html