Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

W rozpoczętym właśnie roku 2025 mija 80 lat od zakończenia II wojny światowej. „Wyzwolenie” Polski przez sowiecką armię poskutkowało popadnięciem naszego kraju w nową niewolę. Dodatkowo wkroczenie tejże armii na Górny Śląsk stało się źródłem wielkiego cierpienia, zapamiętanego jako Tragedia Górnośląska.

W sierpniu 2024 r. radni Sejmiku Województwa Śląskiego podjęli uchwałę o ustanowieniu 2025 Rokiem Tragedii Górnośląskiej. W styczniu 2025 r. w Sejmie i Senacie RP przyjęto uchwały upamiętniające 80. rocznicę Tragedii Górnośląskiej.

W 2010 r. Sejmik Województwa Śląskiego, a w 2012 r. Sejmik Województwa Opolskiego przyjęły uchwałę o corocznym upamiętnianiu Tragedii Górnośląskiej, jako termin wyznaczając ostatnią niedzielę stycznia.

Główne uroczystości rozpoczęły się 26 stycznia 2025 r. o godz. 12.00 w Archikatedrze pw. Chrystusa Króla w Katowicach od mszy św. odprawionej pod przewodnictwem bp. Marka Szkudły w intencji tysięcy ofiar Tragedii Górnośląskiej. W homilii administrator archidiecezji katowickiej podkreślił, że tragiczne doświadczenia Górnoślązaków z 1945 r. pomagają zrozumieć znaczenie Bożego prawa.

Po mszy złożono kwiaty pod pamiątkową tablicą upamiętniającą wiele tysięcy mieszkańców Górnego Śląska internowanych i wywiezionych w 1945 r. przez sowieckie władze komunistyczne do katorżniczej pracy na terenie Związku Sowieckiego, gdzie wielu z nich oddało życie. W upamiętnieniu wzięli udział: przedstawiciele parlamentu, władz rządowych, samorządowych, służby mundurowe oraz mieszkańcy Śląska. Instytut Pamięci Narodowej reprezentował dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach.

Po południu na placu przy budynku Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku w Radzionkowie została odsłonięta tablica upamiętniająca ofiary Tragedii Górnośląskiej.

Instytut Pamięci Narodowej, zwłaszcza jego katowicki oddział, włączył się w wyjaśnienie Tragedii, opisywanie jej, a także realizowanie projektów edukacyjnych i wydawniczych z nią związanych.

W 2020 r. ukazało się drugie wydanie, rozszerzone i zaktualizowane, teki edukacyjnej „Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku“. Szczególną uwagę nauczycieli zwracamy na nowe materiały dydaktyczne, m.in. ćwiczenia dodatkowe i małe projekty badawcze, propozycje wycieczek edukacyjnych, dwie mapy prezentujące aktualny efekt badań - miejsca usytuowania niektórych łagrów na terenie byłego ZSRS. Do teki dołączona jest płyta DVD zawierająca m.in. relacje osób deportowanych i ich rodzin, a także film "Przemilczana tragedia".

W 2021 r. IPN wydał „Księgę aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku“ autorstwa dr. Dariusza Węgrzyna.

Publikacja zawiera 46200 biogramów mieszkańców Górnego Śląska internowanych, aresztowanych i deportowanych do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 r. Każdy z nich został opracowany na podstawie dokumentów proweniencji polskiej, niemieckiej i rosyjskiej oraz relacji świadków. Książka jest jednym z nielicznych przykładów upamiętnienia imiennego dużej akcji deportacyjnej okresu II wojny światowej. Zawiera personalia i krótkie biogramy około 95% wszystkich deportowanych do ZSRS Górnoślązaków, którzy w okresie od lutego do kwietnia 1945 r. trafili do łagrów i pracowali tam nawet do końca 1949 r. Książka otrzymała Nagrodę „Przeglądu Wschodniego” za rok 2021 w kategorii „Dzieje Polaków na Wschodzie”.

W 2022 r. ukazała się infografika „Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku“. To kolejny materiał edukacyjny poświęcony temu zagadnieniu przygotowany w Oddziałowym Biurze Edukacji Narodowej w Katowicach. Jej centralnym elementem graficznym jest mapa wskazująca usytuowanie województwa śląskiego oraz głównych miejsc deportacji Górnoślązaków do ZSRS w 1945 r.

W 2024 r. została wydana publikacja »Internirung«. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej“ autorstwa dr. Dariusza Węgrzyna.