Instytut Pamięci Narodowej - Katowice

23 stycznia 2025 r. w Przystanku Historia Centrum Edukacyjnym IPN w Katowicach im. Henryka Sławika, przy ul. św. Jana 10 (III piętro) odbyła się sesja naukowa  „Rok 1945 na Górnym Śląsku. Część I Bilans »wyzwolenia«”.

Wydarzenie zgromadziło historyków, badaczy oraz osoby zainteresowane dramatycznymi wydarzeniami, jakie miały miejsce na Górnym Śląsku w 1945 roku, w związku z wkroczeniem Armii Czerwonej.

Sesja stanowiła okazję do podsumowania wyników badań naukowych na temat skutków obecności Armii Czerwonej na Górnym Śląsku w 1945 r.  Dr Sebastian Rosenbaum i dr Bogusław Tracz z katowickiego IPN zaprezentowali kwestię sowieckiego systemu komendantur i obozów, akcji aresztowań i deportacji, zbrodni i gwałtów dokonanych przez czerwonoarmistów, demontażu i rekwizycji oraz szacunku strat osobowych i materialnych w 1945 r. związanych z działaniami Armii Czerwonej. 

Prelekcja była bogata w dane liczbowe oraz analizy oparte na materiałach archiwalnych, co pozwoliło uczestnikom lepiej zrozumieć skalę strat poniesionych przez Górny Śląsk.

Druga cześć sesji „Rok 1945 na Górnym Śląsku”, pt. „Bilans »zniewolenia« (bilans represji władzy »ludowej«)“, zaplanowana została na 20 listopada 2025 r.

Podczas spotkania dr Dariusz Węgrzyn, historyk z Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności, przedstawił swoją najnowszą publikację »Internirung«. Deportacja mieszkańców Górnego Śląska do ZSRS na tle wywózek niemieckiej ludności cywilnej z Europy Środkowo-Wschodniej do sowieckich łagrów pod koniec II wojny światowej“.

Od kilku lat – dzięki publikacji biogramów 46,2 tys. internowanych, aresztowanych i deportowanych do ZSRS Górnoślązaków – wiemy już „kto”. Teraz przyszedł czas na kolejne pytania: „dlaczego?”, „po co?”, „dokąd?” i „w jaki sposób?”. Celem niniejszego opracowania jest kompleksowe omówienie zjawiska aresztowań i mobilizacji grupy 46–48 tys. mieszkańców Górnego Śląska, którzy pod koniec II wojny światowej zostali deportowani do ZSRS. Byli to w zdecydowanej większości mężczyźni, którzy jako tzw. żywe reparacje mieli, pracując przymusowo w ramach kary zbiorowej, odpokutowywać winy ludności niemieckiej za spustoszenia, jakich dokonali hitlerowscy najeźdźcy na ziemiach sowieckich. Książka ta łamie stereotyp, który w górnośląskiej publicystyce utrwalił się po roku 1989, jakoby owe wywózki były zjawiskiem wyjątkowym, dotyczącym terenów pogranicza. Dlatego operację deportacyjną umieszczono tu w szerokim kontekście wysyłki na Wschód, do imperium Stalina, około 300 tys. osób narodowości niemieckiej lub uznanej za niemiecką z obszaru Europy Środkowej i Wschodniej. Właśnie temu kontekstowi poświęcono w publikacji sporo miejsca. Wynika to z tego, że polityka włodarzy Kremla wobec Europy Środkowo-Wschodniej mimo zauważalnych zwrotów była dość spójna i próba abstrahowania zjawiska deportacji Górnoślązaków z szerszego kontekstu mogłaby spowodować jego uproszczenie, a nawet przedstawienie w zniekształconej formie.

Publikacja została wydana w ramach serii wydawniczej Oddziału IPN w Katowicach.