Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

10 grudnia 2024 r. odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy upamiętniającej rodzinę Rogozińskich oraz Pelagię Szpringer.

W wydarzeniu wzięli udział: Mateusz Bochenek – poseł na Sejm RP, Arkadiusz Chęciński – prezydent Miasta Sosnowiec, Jan Kwaśniewicz – naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach, przedstawiciele służb mundurowych oraz społeczności Technikum nr 6 w Sosnowcu.

Uroczystość poprowadzili uczniowie Technikum nr 6 w Sosnowcu, którzy na wstępie odśpiewali hymn państwowy, a następnie przywitali zgromadzonych gości. Następnie Danuta Mikoda (OBUWiM IPN Katowice) opowiedziała o rodzinie Rogozińskich oraz uratowanych od zagłady Żydach. Następnie głos zabrał Prezydent Sosnowca, który podkreślił jak ważne dla lokalnej społeczności jest nowo odsłaniane upamiętnienie. W dalszej części wydarzenia głos zabrał również Mateusz Bochenek oraz Jan Kwaśniewicz. Aktu odsłonięcia tablicy dokonał Arkadiusz Chęciński wraz z Janem Kwaśniewiczem. Na zakończenie poszczególne delegacje złożyły kwiaty, a wydarzenie zakończyło odegranie hejnału sosnowieckiego. 

Upamiętnienie został współfinasowane przez Oddziałowe Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Katowicach oraz Urząd Miejski w Sosnowcu. Nowe upamiętnienie powstało w ramach obchodów Narodowego Dnia Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką, który przypada na 24 marca. W 2018 r. Prezydent RP ustanowił to święto państwowe, a jego celem jest upamiętnienie wszystkich tych, którzy z narażeniem życia udzielali Żydom pomocy podczas niemieckiej okupacji. Dzień w którym przypadają coroczne obchody związany jest z rocznicą śmierci rodziny Ulmów oraz ukrywających się z ich pomocą Żydów, którzy zostali zamordowani przez Niemców w 1944 r.

W czasie II wojny światowej Żydzi zostali skazani na zagładę. Większość z nich znalazło się w gettach oraz było aresztowanych i osadzanych w obozach koncentracyjnych. Znaczna część padła ofiarą holokaustu. Jednak część wyznawców judaizmu ocalała od zagłady dzięki „Sprawiedliwym”.

W latach okupacji niemieckiej w niewielkim domu w Sosnowcu przy ul. Szpitalnej mieszkali Salomea i Jan Rogozińscy wraz z dziećmi Pelagią, Adamem, Alfredem i Wiktorem. To właśnie na strychu ich domu znalazł schronienie Szlomo (Salomon) Szpringer oraz jego najbliższa rodzina: Pinchas Szpringer, Wolf Szpringer i Majer Borenstein.

Szlomo Szpringer przed wybuchem II wojny światowej prowadził warsztat szewski, który należał do spółki Lajzerowicz-Szpringer. Zatrudnienie w zakładzie znalazła przybrana córka Jana, Pelagia Huczak.

W 1942 r. sosnowieccy Żydzi zostali przesiedleni na Środulę, gdzie ostatecznie powstało getto. Rozpoczęła się również seria transportów do obozów koncentracyjnych, która spowodowała w efekcie likwidację getta. Wobec tych wydarzeń Pelagia niepozostała obojętna i udzieliła pomocy swojemu byłemu pracodawcy. Początkowo zabrała do swojego rodzinnego domu Szlomo, Pinchasa i Majera. Państwo Rogozińscy wyrazili zgodę na udzielenie im schronienia. W ten sposób cała rodzina została zaangażowana w niesienie pomocy Żydom, za co wówczas groziła kara śmierci. Z biegiem czasu Pinchas i Majer zostali ulokowani na wsi, gdzie doczekali końca okupacji.

W getcie pozostała jednak żona Szlomo wraz z ich 5-letnim synem Wolfem. I w tym przypadku Pelagia niepozostała obojętna i wykorzystała wszystkie dostępne środki, aby ocalić od zagłady kolejną osobę. W sierpniu 1943 r. udało jej się wydostać z getta Wolfa, który przez kilka kolejnych miesięcy był również ukrywany w domu Rogozińskich. Następnie został umieszczony u innej rodziny, której Pelagia płaciła za opiekę nad dzieckiem do końca wojny. Środki na opłacenie schronienia dla Wolfa, Pelagia pozyskała ze sprzedaży biżuterii Szpringerów, ale również przeznaczała na ten cel własne oszczędności. 

Wszyscy którym rodzina Rogozińskich udzieliła schronienia przeżyli wojnę. W 1947 r. Pelagia Huczak oraz Szlomo Szpringer wzięli ślub, a w latach 50. XX w. wyjechali do Izraela. Pelagia Szpringer wróciła do Polski dopiero w 1997 r. W Izraelu zamieszkał również Majer Borenstein, który wystąpił do Instytutu Yad Vashem o uhonorowanie Rogozińskich medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Pelagia Szpringer jako pierwsza z rodziny otrzymała tytuł „Sprawiedliwej”, który został jej przyznany w 1984 r. Natomiast rok później uhonorowano Salomeę, Jana, Wiktora, Adama i Alfreda Rogozińskich.

Warto też zaznaczyć, że Jan Rogoziński zasłużył się w walce o niepodległość Polski. W czasie II wojny światowej działał w szeregach Armii Krajowej. W konspiracji posługiwał się pseudonimem „Ratuj” i pełnił rolę łącznika na terenie obwodu Sosnowiec.

Dokonania rodziny Rogozińskich, które zostały upamiętnione na odsłanianej tablicy najlepiej podsumują słowa zawarte we wstępie do ustawy o Narodowym Dniu Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką:

 „W hołdzie Obywatelom Polskim – bohaterom, którzy w akcie heroicznej odwagi, niebywałego męstwa, współczucia i solidarności międzyludzkiej, wierni najważniejszym wartościom etycznym, nakazom chrześcijańskiego miłosierdzia oraz etosowi suwerennej Rzeczypospolitej Polskiej, ratowali swoich żydowskich bliźnich od Zagłady zaplanowanej i realizowanej przez niemieckich okupantów”.

Danuta Mikoda OBUWiM IPN Katowice