Instytut Pamięci Narodowej - Katowice

25 września 2024 r. o godz. 11.00  w auli górnej Regionalnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli „WOM“ w Katowicach, przy ul. ks. kard. Stefana Wyszyńskiego 7, odbyła się konferencja dla nauczycieli „80. rocznica  Tragedii Górnośląskiej“.

Organizatorzy: Kuratorium Oświaty, Instytut Pamięci Narodowej i RODN „WOM“ w Katowicach.

Konferencję otworzyli Śląski Kurator Oświaty Aleksandra Dyla oraz dr Andrzej Sznajder, dyrektor Oddziału IPN w Katowicach.

Do zebranych swój głos skierował również Marek Leśniak, Opolski Wicekurator Oświaty.

Dr Sebastian Rosenbaum z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach przedstawił referat zatytułowany „Tragedia Górnośląska – kłopoty z definicją spornego pojęcia”. Dr hab. Adam Dziurok, profesor UKSW i naczelnik Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach, referował temat: „Armia Czerwona na Górnym Śląsku w 1945 r.”. Dr Dariusz Węgrzyn ze Śląskiego Centrum Wolności i Solidarności w Katowicach omówił deportację Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku, analizując przyczyny, przebieg i skalę tych tragicznych wydarzeń. W ramach konferencji uczestnicy obejrzeli film dokumentalny „Przemilczana tragedia. Rzecz o deportacjach Górnoślązaków do ZSRR” w reżyserii Adama Turuli, zrealizowany w 2004 roku. Justyna Konik z Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 r. w Radzionkowie omówiła temat Tragedii Górnośląskiej z perspektywy działalności Centrum, ukazując jego rolę w badaniu i popularyzacji tej tematyki. Dr Angelika Blinda z Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Katowicach przedstawiła materiały edukacyjne i popularno-naukowe związane z Tragedią Górnośląską, które są dostępne w ofercie oddziału IPN. Dr Elżbieta Borkowska, związana z Zespołem Szkolno-Przedszkolnym nr 13 w Gliwicach oraz Stowarzyszeniem Pamięci Tragedii Śląskiej 1945, przedstawiła jak społeczności lokalne integrują się wokół tematyki Tragedii Śląskiej na przykładzie Gliwic i okolic.

Po konferencji zainteresowani uczestnicy mogli uzyskać darmowy egzemplarz "Księgi aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku. Tomy 1-3" autorstwa dr. Dariusza Węgrzyna, wydany przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach.

W 2025 r. przypada 80. rocznica fali sowieckich represji, które pochłonęły kilkadziesiąt tysięcy ofiar. Deportację tysięcy ludzi na roboty przymusowe do Związku Sowieckiego pociągnęły za sobą szereg dramatów wielu rodzin.

Ludność Górnego Śląska podlegała represjom nie tylko ze strony Sowietów, lecz także rodzimego komunistycznego aparatu przemocy. Symbolem tych prześladowań są zbrodnicze obozy karne w Świętochłowicach-Zgodzie, Mysłowicach i Łambinowicach. W czasach Polski Ludowej zbrodnie Armii Czerwonej i władz komunistycznych na Górnym Śląsku w 1945 r. były tematem tabu. Dopiero po przełomie 1989 r. tematyka ta pojawiła się w przestrzeni publicznej, zyskując określenie Tragedii Górnośląskiej.

W 2010 r. Sejmik Województwa Śląskiego, a w 2012 r. Sejmik Województwa Opolskiego przyjęły uchwałę o corocznym upamiętnianiu Tragedii Górnośląskiej, jako termin wyznaczając koniec stycznia.

Instytut Pamięci Narodowej, zwłaszcza jego katowicki oddział, włączył się w wyjaśnienie Tragedii, opisywanie jej, a także realizowanie projektów edukacyjnych i wydawniczych z nią związanych.

W 2020 r. ukazało się drugie wydanie, rozszerzone i zaktualizowane, teki edukacyjnej „Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku“. Szczególną uwagę nauczycieli zwracamy na nowe materiały dydaktyczne, m.in. ćwiczenia dodatkowe i małe projekty badawcze, propozycje wycieczek edukacyjnych, dwie mapy prezentujące aktualny efekt badań - miejsca usytuowania niektórych łagrów na terenie byłego ZSRS. Do teki dołączona jest płyta DVD zawierająca m.in. relacje osób deportowanych i ich rodzin, a także film "Przemilczana tragedia".

W 2021 r. IPN wydał „Księgę aresztowanych, internowanych i deportowanych z Górnego Śląska do ZSRR w 1945 roku“ autorstwa dr. Dariusza Węgrzyna.

Publikacja zawiera 46200 biogramów mieszkańców Górnego Śląska internowanych, aresztowanych i deportowanych do pracy przymusowej w ZSRS w 1945 r. Każdy z nich został opracowany na podstawie dokumentów proweniencji polskiej, niemieckiej i rosyjskiej oraz relacji świadków. Książka jest jednym z nielicznych przykładów upamiętnienia imiennego dużej akcji deportacyjnej okresu II wojny światowej. Zawiera personalia i krótkie biogramy około 95% wszystkich deportowanych do ZSRS Górnoślązaków, którzy w okresie od lutego do kwietnia 1945 r. trafili do łagrów i pracowali tam nawet do końca 1949 r. Książka otrzymała Nagrodę „Przeglądu Wschodniego” za rok 2021 w kategorii „Dzieje Polaków na Wschodzie”.

W 2022 r. ukazała się infografika „Deportacje Górnoślązaków do ZSRS w 1945 roku“. To kolejny materiał edukacyjny poświęcony temu zagadnieniu przygotowany w Oddziałowym Biurze Edukacji Narodowej w Katowicach. Jej centralnym elementem graficznym jest mapa wskazująca usytuowanie województwa śląskiego oraz głównych miejsc deportacji Górnoślązaków do ZSRS w 1945 r.