Instytut Pamięci Narodowej w Katowicach

W dniu 15 marca blisko sześćdziesięciu uczestników projektu IPN „Łączka i inne miejsca poszukiwań” – uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych z Bytomia, Cieszyna, Gliwic, Katowic, Pszczyny, Rokitna Szlacheckiego i Zabrza, wzięło udział w wycieczce do Warszawy.

Tuż po wyjściu z autokaru przekraczamy wysoką bramę dawnego aresztu śledczego i więzienia Warszawa-Mokotów przy ul. Rakowieckiej, współcześnie – Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. Do dawnej, ponurej, więziennej rzeczywistości wkraczamy łagodnie, stopniowo poddając się wyczuwalnemu tu napięciu. Najpierw oglądamy dioramy kompleksu gmachów. W miarę wędrówki jasnoszare ściany z wolna tracą farbę, słoneczne prześwity w zakratowanych okienkach zmieniają się w punktowe, ostre światła żarówek. Początek koszmaru wyznacza miejsce stracenia generała „Nila”. Już za chwilę przechodzimy do Pawilonu Dziesiątego, skąd aresztowanych wywlekano podziemnym korytarzem do tzw. „Pałacu Cudów”, katowni Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego.

„…przyszły chwile przewidzeń, strasznej gry wyobraźni, w których niepodobna było odróżnić rzeczywistości od urojenia…”

Ciasna przestrzeń przytłacza chłodem murów, półmrokiem okratowanych lamp, ciężarem zbrojonych zamkami drzwi. Ściany więzienia „udekorowane” planszami z cytatami świadków zbrodni, cierpliwie szepczą, a nieraz wręcz krzyczą swe straszne przesłanie. Ten zamknięty świat jednostajnych więziennych cel, przypomina wciąż śniący się od nowa koszmar nieustannych przesłuchań – osławionego konwejeru.

„…prześladowały mnie głosy, krzyki, płacze. […] Napadały lęki, w uszach dźwięczało nieustannie: mów, podpisz, podpisz wszystko, czego żądają…”

Wyeksponowane tu, wydobyte z ziemi pamiątki po straconych, przypominają ich straszny, nieubłagany los. Z więzienną przestrzenią pozornie nie komponuje się postawiona w centrum kopia obrazu Matki Bożej z Dzieciątkiem, jednak również ona była przecież aresztowana w komunistycznej Polsce. Wychodzimy z dusznego koszmaru Pawilonu Dziesiątego na chłód powietrza, aby tuż po chwili wejść do ukrytego zaułka z ceglastoczerwoną ścianą straceń. Tu zginął ppłk „Pług”, mjr „Łupaszka” i tylu innych.

Milkniemy…

Obecne w więzieniu ślady cierpienia torturowanych i mordowanych Żołnierzy Wyklętych uświadamiają nam niezwykle wysoką cenę, jaką płacono za marzenie o Niepodległej, która przecież później się ziściła i którą my przejęliśmy w opiekę.

Przeskakujemy autokarem na Powązki Wojskowe, gdzie uczestnik wielu prac poszukiwawczych na Mazowszu i na Kresach, p. Marek Nadolski z Biura Poszukiwań i Identyfikacji IPN, wiedzie nas po ścieżkach Żołnierzy Wyklętych. A więc współczesna kwatera „Ł”, dawniej pole poza cmentarzem, dziś dla Polaków miejsce święte – „symbol zwycięstwa prawdy nad kłamstwem”. W latach 2012-2017 prowadzone tu przez IPN prace poszukiwawcze doprowadziły do odnalezienia szczątków ok. 300 straconych i zmarłych w więzieniu ofiar komunizmu, spośród których ok. 1/4 udało się dotąd zidentyfikować. Kwatera „Ł” znów przypomina charakterem pierwotną „Łączkę”. Biało tu od brzozowych krzyży, zielono od przedwiosennej trawy. Portrety na krzyżach i opowieść przewodnika przypominają nam niektóre bohaterskie postacie.

Wędrujemy do grobu mjra Zygmunta Szendzielarza „Łupaszki”, do symbolicznych mogił rotmistrza Pileckiego i generała Fieldorfa, do kwater „Zośki”, „Alka” i „Rudego”, poległych Powstańców Warszawskich i obrońców przedmieść stolicy z bitwy roku 1920. Opowieść p. Marka daleko wykracza poza czasoprzestrzeń Żołnierzy Wyklętych. To niezwykle ciekawa gawęda zarówno o Polsce, jak i o Warszawie – o walce, jak i o budowie – przez kulturę, sztukę, oświatę. Odwiedzamy m.in. groby Krzysztofa K. Baczyńskiego, Jacka Kaczmarskiego, prof. Religi, wielu znanych aktorów. Wędrówkę wieńczy miejsce spoczynku nieco bliższego naszym czasom bohatera – płk. Kuklińskiego. Pełni wrażeń wracamy na Górny Śląsk…

Inspirowane wyjazdem oraz poprzednimi spotkaniami ze specjalistami z BPiI IPN – już niedługo powstaną filmy, realizowane przez młodych uczestników projektu według własnego pomysłu, reżyserii i scenariusza – poświęcone szeroko rozumianej problematyce Żołnierzy Wyklętych, a także Ich poszukiwań i identyfikacji. Zakwalifikowane do finału produkcje zostaną zaprezentowane 24 kwietnia podczas uroczystej gali na Zamku Królewskim w Warszawie. „Łączka i inne miejsca poszukiwań” to ogólnopolski projekt edukacyjny pod patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, realizowany od kilku lat przez Instytut Pamięci Narodowej.

Tekst i zdjęcia: Adam Kondracki/IPN