English version
W dniach od 17 do 26 września 2013 r. w Zespole Szkół Technicznych i Ogólnokształcących im. Stefana Żeromskiego w Częstochowie (Aleja Niepodległości 16/18) prezentowana jest wystawa „Powstańczy zryw w Czortkowie w 1940 roku". Organizatorem prezentacji jest OBEP IPN w Katowicach i Krakowie we współpracy z Zespołem Szkół Technicznych i Ogólnokształcących im. Stefana Żeromskiego w Częstochowie, Stowarzyszeniem Solidarność Walcząca we Wrocławiu oraz Stowarzyszeniem NZS 1980.
Wystawa upamiętnia zryw niepodległościowy przeciwko okupantowi sowieckiemu w Czortkowie w 1940 r. oraz jej uczestników. Wystawa powstała staraniem Oddziałowego Biura Edukacji Publicznej IPN w Krakowie, Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, Fundacji Kultury Polskiej w Bostonie, Muzeum im. prof. Stanisława Fischera w Bochni. Jej autorami są Stanisław Maria Jankowski oraz Dariusz Grochal (projekt graficzny).
Czortków to niewielkie powiatowe miasteczko, położone w dolinie Seretu na Podolu. Po 17 września 1939 r. zostało zajęte przez wojska sowieckie. Niemal natychmiast NKWD rozpoczęło aresztowania miejscowej inteligencji, rodzin wojskowych, urzędników, osadników, obywateli ziemskich. Jednocześnie na terenie miasteczka zaczęły powstawać pierwsze struktury konspiracyjne. Jednym z organizatorów konspiracji był nauczyciel gimnazjalny i harcmistrz Józef Opacki. W październiku 1939 r. Tadeusz Bańkowski, Henryk Kamiński i Heweliusz Malawski założyli organizację konspiracyjną „Stronnictwo Narodowe", której celem była walka z wrogiem i sabotaż.
Na początku stycznia 1940 r. zaobserwowano, że część stacjonujących w mieście żołnierzy sowieckich wyjechała na front fiński. W takiej sytuacji polscy konspiratorzy postanowili opanować miasto – koszary, więzienie, szpital, pocztę i dworzec kolejowy. Stamtąd mieli wyruszyć zdobytym pociągiem przez Zaleszczyki do Rumunii. Aby opóźnić pościg, planowali wysadzenie mostu na Serecie.
W rocznicę powstania styczniowego – 21 stycznia 1940 r. na chórze kościoła dominikanów zebrało się kilkadziesiąt osób, które miały przystąpić do powstania. Wieczorem zaatakowali koszary. Zaalarmowani strzałami sowieci wyprowadzili swoje wojsko na ulice Czortkowa. Walka trwała kilka godzin. Większość uczestników czortkowskiego powstania znalazła się w rękach NKWD. Jesienią 1940 r. 24 powstańców skazano na karę śmierci i rozstrzelano, a 55 wysłano na długoletni pobyt do obozów pracy. Ci, którzy przeżyli, zostali zwolnieni po podpisaniu układu Sikorski-Majski w 1941 r.