Instytut Pamięci Narodowej - Katowice

Oddziałowe Archiwum IPN w Katowicach pragnie zaprezentować Państwu ciekawy dar prywatny, przekazany przez Barbarę Chaber do zasobu katowickiego Oddziału IPN w 2025 r. w ramach projektu „Archiwum Pełne Pamięci”. Dar ten zawiera liczne dokumenty oraz fotografie dotyczące ojca Barbary Chaber – Jana Stańkusza – podporucznika, żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w czasie II wojny światowej.

Jan Stańkusz urodził się 29 grudnia 1914 r. w Halembie (dzisiejszej dzielnicy Rudy Śląskiej), jako syn Jana Steinkusza (niższego urzędnika pocztowego) i Marii, z d. Niemiec. W 1921 r. Jan Stańkusz rozpoczął sześcioletnią naukę w szkole powszechnej. W 1927 r. rodzina Stańkusz przeprowadziła się do Turzy Śląskiej. W nowym miejscu zamieszkania Jan Stańkusz ukończył dwa ostatnie oddziały szkoły powszechnej, a w 1930 r. został przyjęty do Państwowego Gimnazjum w Rybniku. 22 maja 1936 r. zdał egzamin dojrzałości. W okresie od 20 września 1936 r. do 20 września 1937 r. pełnił służbę wojskową. W kilka dni po jej zakończeniu rozpoczął czteromiesięczną praktykę w Urzędzie Pocztowym w Wodzisławiu Śląskim. 1 marca 1938 r. zdał egzamin na agenta pocztowego i z dniem 14 marca 1938 r. rozpoczął pracę w Urzędzie Pocztowym w Dziedzicach.

Przed wybuchem II wojny światowej został zmobilizowany do 4 Pułku Strzelców Podhalańskich (4 psp) w ramach 21 Dywizji Piechoty Górskiej w Nowym Sączu. W dniu 19 września 1939 r. przekroczył granicę polsko-węgierską i został internowany w obozie w Győr. W obozie internowania na Węgrzech przebywał do 25 lutego 1940 r., po czym podjął udaną próbę ucieczki. Po kilkudniowej wizycie w Budapeszcie został przydzielony do cywilnego obozu w miejscowości Baja na Węgrzech, w którym przebywał do 23 kwietnia 1940 r. W czasie pobytu w cywilnym obozie Jan Stańkusz zamieszkał wraz z kolegą na prywatnej kwaterze u węgierskiej gospodyni, dzięki której spotkał się z ogromną sympatią i życzliwością ze strony tamtejszych mieszkańców. Pod koniec kwietnia 1940 r. opuścił Węgry i przedostał się przez Jugosławię do Grecji. 12 maja 1940 r. z portu w Pireusie wypłynął na statku „Warszawa” do Bejrutu, z którego wraz z innymi żołnierzami udał się na teren Syrii, gdzie wiosną 1940 r. została sformowana Brygada Strzelców Karpackich (BSK). W związku z sytuacją polityczną po upadku Francji dowództwo brygady podjęło decyzję o ewakuacji żołnierzy do Palestyny. Pod koniec września 1940 r. rozpoczął się transport żołnierzy Brygady Strzelców Karpackich na pozycje obronne w pobliżu Aleksandrii. W styczniu 1941 r. Brygada Strzelców Karpackich została przemianowana na Samodzielną Brygadę Strzelców Karpackich (SBSK), której żołnierze, w tym Jan Stańkusz, za zgodą gen. Władysława Sikorskiego wzięli udział od sierpnia 1941 r. w słynnej bitwie w obronie twierdzy Tobruk. Jan Stańkusz wraz z innymi żołnierzami uczestniczył w kampanii libijskiej do marca 1942 r. Następnie żołnierze SBSK zostali wycofani na teren Palestyny a w późniejszym okresie do Iraku. Po połączeniu SBSK z dywizjami żołnierzy przybyłymi ze ZSRR została utworzona 3 Dywizja Strzelców Karpackich pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Na przełomie 1943 i 1944 r. dywizja została przetransportowana na teren Włoch, gdzie w dniach od 11 do 18 maja 1944 r. stoczyła jedną z najważniejszych bitew w historii 2 Korpusu Polskiego pod dowództwem gen. Władysława Andersa – bitwę o Monte Cassino, zakończoną sukcesem. W sierpniu 1944 r. Jan Stańkusz został mianowany podporucznikiem. W lutym 1945 r. nadano mu Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino oraz Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami. Po przebyciu kompanii włoskiej został przeniesiony do Wielkiej Brytanii, do 4 Dywizji Grenadierów, natomiast po zakończeniu działań wojennych został przeniesiony do rezerwy w kwietniu 1946 r. W dniu 26 kwietnia 1947 r. został odesłany do obozu repatriacyjnego Burrowhead, w celu demobilizacji i repatriacji do kraju. Do Polski powrócił w czerwcu 1947 r. Po powrocie w rodzinne strony założył rodzinę oraz pracował jako pracownik umysłowy Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Hurtu Spożywczego w Rybniku. Zmarł w 1966 r.

Ze względu na ograniczone miejsce, powyższy życiorys ppor. Jana Stańkusza został przedstawiony w oparciu o najważniejsze wydarzenia z życia żołnierza PSZ na Zachodzie na tle ogólnych wydarzeń politycznych okresu II wojny światowej.

Dużo więcej informacji z życia ppor. Jana Stańkusza, zwłaszcza z okresu II wojny światowej, poznajemy na podstawie odręcznie pisanych pamiętników. Do zasobu OA IPN w Katowicach zostało przekazanych 8 części pamiętnika (część IV, VI, VII, IX, X, XI, XIII oraz XIV). Zachowane części pamiętnika obejmują okres od 25 lutego 1940 r. do maja 1947 r. i zawierają bezcenny, bardzo ciekawy opis zdarzeń, doświadczeń, osobistych przemyśleń oraz szczegółowych analiz sytuacji geopolitycznej w okresie II wojny światowej, w odniesieniu do ukochanej ojczyzny, a także państw biorących udział w wojnie. Osobiste przeżycia Jana Stańkusza z okresu II wojny światowej wplatają się w ważne wydarzenia polityczne okresu wojny (m.in. obrona twierdzy Tobruk, kampania libijska, śmierć gen. Władysława Sikorskiego w Gibraltarze, bitwa pod Monte Cassino, kampania włoska).

Ważną część przekazanego daru stanowią także dokumenty osobiste Jana Stańkusza z okresu międzywojennego (m.in. zeszyt – plan lekcji z okresu nauki w Państwowym Gimnazjum w Rybniku na rok szkolny 1934/35, pisma urzędowe oraz korespondencja).

Wśród przekazanych materiałów archiwalnych znajdują się także druki ulotne pisane w języku angielskim oraz polskie i brytyjskie wydawnictwa wojenne (m.in. „Ku Wolnej Polsce. Codzienne Pismo Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich z lat 1940–1941).

Na szczególną uwagę zasługuje także zbiór fotografii z okresu II wojny światowej i służby Jana Stańkusza w PSZ na Zachodzie w latach 1940–1947 (zdjęcia z pobytu w obozie internowania na Węgrzech, z okresu służby BSK/SBSK na terenie Palestyny, Egiptu – w tym starożytnych zabytków w Karnaku, Luksorze i Gizie oraz Iraku). Jedną z  fotografii, która zasługuje na szczególne wyróżnienie, jest zdjęcie wykonane w Iraku, przedstawiające słynnego Misia Wojtka.

Całość archiwum osobistego Jana Stańkusza zawiera 17 jednostek archiwalnych i stanowi bezcenną wartość historyczną. Ukazuje nie tylko historię jednego z tysięcy polskich żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie w czasie II wojny światowej, ale także niezwykłe świadectwo życia w zgodzie z zasadami oraz ze słowami: „Bóg Honor Ojczyzna”.

Sygnatura: IPN Ka 1077/1-17, IPN Ka 04/393