Instytut Pamięci Narodowej - Katowice

W piątek, 29 listopada 2024 roku, na Skwerze Piotra Urbańczyka w Katowicach (osiedle Tysiąclecia) odbyła się uroczystość odsłonięcia tablicy edukacyjno-informacyjnej poświęconej pamięci Piotra Urbańczyka (1891-1940), komisarza Policji Województwa Śląskiego i ofiary zbrodni katyńskiej. Wydarzenie zostało zorganizowane przez katowicki Oddział Instytutu Pamięci Narodowej, przy wsparciu lokalnych władz i instytucji.

Uroczystość rozpoczęła się o godzinie 11:00. Zgromadzonych gości powitał Jan Kwaśniewicz, Naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeńśtwa w Katowicach podkreślając wagę pamięci o bohaterach narodowych, takich jak Piotr Urbańczyk. Następnie głos zabrali Grzegorz Grześkowiak, prezes Ogólnopolskiego Stowarzyszenia „Rodzina Policyjna 1939 r.”, który w swoim wystąpieniu przedstawił zarys historii Policji Województwa Śląskiego, oraz Jerzy Urbańczyk, wnuk upamiętnionego komisarza, który wspomniał o jego życiu i zasługach.

W uroczystości udział wzięli przedstawiciele rodziny Urbańczyka – Jerzy i Henryka Urbańczykowie, a także reprezentanci władz samorządowych, służb mundurowych i lokalnych instytucji, w tym: Maciej Stachura, Sekretarz Miasta Katowice, dr Gabriel Tobor, Burmistrz Miasta Radzionków, mł. insp. dr Artur Orman, Zastępca Komendanta Miejskiego Policji w Katowicach, komisarz Sławomir Manterys, naczelnik Wydziału Łączności i Informatyki Szkoły Policji w Katowicach, mł. insp. mgr Robert Drażek, Komendant Komisariatu Policji VII w Katowicach, Katarzyna Napora, Kierownik Filii nr 25 Miejskiej Biblioteki Publicznej w Katowicach, Jolanta Chavez, Wicedyrektor Młodzieżowego Domu Kultury w Zespole Szkół i Placówek nr 2, Marek Sobczyk, Przewodniczący Rady Dzielnicy nr 9 Katowice Osiedle Tysiąclecia. Uroczystości towarzyszył także udział młodzieży z Państwowego Liceum Plastycznego w Katowicach.

Wydarzenie zakończyło się symbolicznym odsłonięciem tablicy edukacyjnej, którego dokonał Jerzy Urbańczyk. Tablica w przejrzysty sposób przedstawia sylwetkę Piotra Urbańczyka, jego zasługi dla Policji Województwa Śląskiego oraz tragiczne losy jako jednej z ofiar zbrodni katyńskiej. Uroczystość miała wzruszający i refleksyjny charakter, podkreślając znaczenie pamięci historycznej i jej przekazu dla kolejnych pokoleń.

Tablica na Skwerze Piotra Urbańczyka stanie się stałym elementem przestrzeni publicznej Katowic, przypominając mieszkańcom o tragicznych losach bohatera oraz jego służbie dla ojczyzny.

Piotr Urbańczyk urodził się 29 czerwca 1891 r. w Radzionkowie (pow. tarnogórski), w rodzinie górniczej.

W 1898 r. rozpoczął naukę w Szkole Ludowej w Radzionkowie, następnie od 1905 uczęszczał do Szkoły Realnej Stopnia Licealnego w Bytomiu przy pl. Sikorskiego 1 (kiedyś Kaiserstraße 3), którą ukończył w 1909 r., zdając maturę z wynikiem celującym. W czasie nauki w Szkole Realnej wstąpił do Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Bytomiu, i stał się jednym z liderów tamtejszego gniazda. 

Po zdaniu matury Piotr Urbańczyk starał się o przyjęcie na wydział prawa Śląskiego Uniwersytetu im. Fryderyka Wilhelma we Wrocławiu. Nie został jednak przyjęty na uczelnię, co było ściśle związane z jego działalnością patriotyczną w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”. W wyniku tego, podjął pracę zawodową jako górnik w kopalni „Radzionków”. W trakcie pracy na kopalni nadal bardzo aktywnie działał w „Sokole”, w pow. tarnogórskim a także został współzałożycielem gniazda w rodzinnym Radzionkowie.

11 października 1911 r., został powołany do zasadniczej służby wojskowej w 38 Magdeburskim Pułku Piechoty. Jako przodujący w wyszkoleniu żołnierz z cenzusem został skierowany do Cesarskiej Szkoły Podoficerów Piechoty pod Berlinem w Dallgow - Döberitz. Szkolenie ukończył z wyróżnieniem, otrzymując stopień młodszego podoficera - kaprala oraz uzyskał uprawnienia instruktora wyszkolenia strzeleckiego i wychowania fizycznego. 1 października 1912 r. zakończył zasadniczą służbę wojskową i powrócił do rodzinnej miejscowości na Górnym Śląsku, podejmując pracę w kopalni „Radzionków”. Wybuch I wojny światowej oznaczał pełną mobilizację, i tak 1 sierpnia 1914 r. Piotr Urbańczyk został powołany powtórnie do Armii Cesarza Wilhelma II, otrzymując przydział do 168 Pułku Piechoty, z którym walczył w Rosji oraz we Francji. W czasie walk w Rosji, 14 marca 1916 r., został ranny w lewą rękę i odesłany na leczenie do Cesarskiego Rezerwowego Szpitala Wojskowego Nr II we Frankfurcie nad Odrą. Po rekonwalescencji otrzymał skierowanie na Front Zachodni, gdzie został powtórnie ranny 28 lutego 1918 r. Piotr Urbańczyk został zdemobilizowany 27 listopada 1918 r. w stopniu starszego sierżanta i powrócił do Radzionkowa.

Od lutego 1919 r. był jednym z organizatorów, a zarazem przywódców Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska na terenie powiatu tarnogórskiego. Uczestnik wszystkich trzech Powstań Śląskich. Wsławił się w walkach w I powstaniu śląskim na terenie powiatu tarnogórskiego.

Podczas II powstania, w walkach o Nakło, oddział dowodzony przez Piotra Urbańczyka, wykorzystując zaskoczenie, opanował teren parku oraz Pałac Donnersmarcków, który był przekształcony na tymczasowe koszary dla niemieckich policjantów i bojówkarzy. Powstańcy zdobyli spore zapasy broni, amunicji oraz wyposażenia wojskowego. 

Po zakończeniu walk II powstania Piotr Urbańczyk został wyznaczony, w grupie 14 oficerów rekomendowanych przez Wojciecha Korfantego - Polskiego Komisarza Plebiscytowego, do służby w parytetowej Policji Górnego Śląska (Policja Plebiscytowa). Podporucznik Piotr Urbańczyk objął funkcję komendanta na powiat tarnogórski. W okresie poprzedzającym jak i w czasie samego plebiscytu Inspektorat Tarnogórski Dowództwa Obrony Plebiscytu powierzył ppor. Piotrowi Urbańczykowi ochronę polskich wieców oraz samej placówki Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Tarnowskich Górach.

W nocy 2 na 3 maja 1921r., w momencie wybuchu III powstania, ppor. Piotr Urbańczyk z podległymi policjantami rozbroili swoich niemieckich „kolegów”, czym dali sygnał do rozpoczęcia walk. W godzinach rannych miasto całkowicie opanowały powstańcze oddziały. Decyzją Naczelnej Komendy Wojsk Powstańczych 7 maja ppor. Piotr Urbańczyk został przeniesiony do dalszego pełnienia służby w Dowództwie Żandarmerii Polowej Górnego Śląska w Katowicach - Szopienicach.

W czerwcu 1922 r. po powrocie części Górnego Śląska do Rzeczypospolitej Polskiej i utworzeniu województwa śląskiego Piotr Urbańczyk podjął służbę jako funkcjonariusz w korpusie Policji Województwa Śląskiego.

W latach 1922 - 1939 był funkcjonariuszem Policji Województwa Śląskiego, piastując w tym okresie wiele ważnych i odpowiedzialnych stanowisk, w tym m.in.: oficera szkoleniowego Szkoły Policji Województwa Śląskiego w Świętochłowicach, Kierownika Komisariatu II, następnie I w Katowicach, Zastępcy Kierownika Urzędu Śledczego Głównej Komendy Policji Województwa Śląskiego, Komendanta Powiatowego w Lublińcu i Świętochłowicach oraz Zastępcy Komendanta Miejskiego i Powiatowego w Katowicach. Ważnym etapem służby policyjnej podinsp. Piotra Urbańczyka były działania związane z tworzeniem podwalin szkolnictwa policyjnego w ówczesnym województwie śląskim.

Jako oficer szkoleniowy Szkoły Policji Województwa Śląskiego w Świętochłowicach, a jednocześnie doświadczony funkcjonariusz i pedagog, był twórcą programów dydaktycznych, takich jak:

• Taktyka walki ze zbrojnymi grupami przestępczymi na terenach miejskich,
• Taktyka walki z tłumem na terenach "Taktyka walki z tłumem na terenach miejskich,
• Taktyka zwalczania przemytu granicznego w terenie górzystym Beskidu Śląskiego,
• Zwalczanie prostytucji i sutenerstwa przez funkcjonariuszy służby mundurowej na terenach miejskich,
• Zwalczanie wykroczeń w ruchu drogowym na terenach miejskich i represjonowanie ich sprawców.

W przededniu wojny, od 15 sierpnia 1939 r. podinsp. Piotr Urbańczyk koordynował działania Policji Województwa Śląskiego w Górnośląskim Rejonie Przemysłowym, celem których było rozpracowanie i zatrzymywanie agentów Abwehry oraz niemieckich dywersantów.

W nocy z 2 na 3 września 1939 r. dowodził ostatnią akcją Policji Województwa Śląskiego przeciwko niemieckim dywersantom w Katowicach przy ul. Marszałka Piłsudskiego 9obecnie Warszawskiej). W wyniku przeprowadzonych działań niemiecki oddział Freikorpsu Ebbinghaus, dowodzony przez Antoniego Matziona został rozbrojony i osadzony w katowickim więzieniu przy ul. Mikołowskiej, za co podinsp. Piotr Urbańczyk został pośmiertnie uhonorowany przez Śp. Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego, najwyższym dla każdego policjanta odznaczeniem - Krzyżem Zasługi Za Dzielność (2009).

W ostatnich dniach września 1939 r. podinsp. Piotr Urbańczyk został wzięty do niewoli w rejonie Tarnopola przez Armię Czerwoną i osadzony w Obozie Specjalnym NKWD w Ostaszkowie. 16 kwietnia 1940 r. przewieziony z Obozu Specjalnego NKWD w Ostaszkowie do siedziby Okręgowego Zarządu NKWD w Kalininie (obecnie Twer) i zamordowany w piwnicach siedziby NKWD w nocy z 16 na 17 kwietnia 1940 r.

Prochy podinspektora PWŚl. Piotra Urbańczyka spoczywają na Polskim Cmentarzu Wojennym w Miednoje.

Podinspektor PWŚl. Piotr Urbańczyk za swą niezłomną postawę w dziele odzyskania niepodległości i powrotu części Górnego Śląska do Polski został uhonorowany w okresie międzywojennym odznaczeniami państwowymi, m.in.: Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Krzyżem Walecznych, Złotym Krzyżem Zasługi RP, Krzyżem na Śląskiej Wstędze Waleczności Zasługi I klasy oraz Honorowym Krzyżem Plebiscytowym.

Przewodniczący Katowickiego Oddziału OS „RP 1939 r.’ Bolesław Piątek

Bibliografia:

Grześkowiak G., Podinspektor Policji Województwa Śląskiego Piotr Urbańczyk  patron Auli Szkoły Policji w Katowicach;  Katowice 2010