W ramach cyklu publikacji dot. projektu „Archiwum Pełne Pamięci”, Oddziałowe Archiwum IPN w Katowicach pragnie zaprezentować Państwu ciekawy nabytek, przekazany przez Tadeusza Chrzanowskiego, a dotyczący losów jego rodziny (w tym rodziców Jana i Zofii Chrzanowskich), zamieszkałej w czasie II RP na terenie Kresów Wschodnich. Dar ten został przekazany do zasobu OA IPN w Katowicach w 2017 r.
Jan Chrzanowski urodził się w Częstochowie w 1899 r. W okresie dwudziestolecia międzywojennego jako zawodowy podoficer służył w 13 batalionie granicznym Korpusu Ochrony Pogranicza w Husiatynie (b. woj. tarnopolskie). W połowie lat 30-tych XX w., ze względu na przeniesienie Jana Chrzanowskiego do Kopyczyniec, cała rodzina osiedliła się w pobliżu nowo wybudowanych koszar dla batalionu KOP. W sierpniu 1939 r. batalion KOP w Kopyczyńcach sformował III batalion 165 pułku piechoty i wszedł w skład 36 rezerwowej Dywizji Piechoty, biorącej udział w obronie południowo-wschodniej granicy państwa po agresji ZSRR na Polskę. Od dnia 17 września 1939 r. do 1940 r. losy Jana Chrzanowskiego pozostają nieznane, natomiast zachowane i przekazane fotografie doskonale dokumentują dalsze wydarzenia z jego życia, zwłaszcza z okresu II wojny światowej.
Jan Chrzanowski wraz z innymi żołnierzami przedostał się do Rumunii, następnie poprzez Grecję i Bliski Wschód (Jerozolima, Irak, Syria, Palestyna, Egipt) przeszedł szlak bojowy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, by przez Włochy finalnie przedostać się do Wielkiej Brytanii przed zakończeniem II wojny światowej lub tuż po jej zakończeniu.
Po II wojnie światowej Jan Chrzanowski odnalazł swą rodzinę. W wyniku doświadczeń wojennych oraz dolegliwości zdrowotnych, według zachowanych informacji, zmarł na przełomie 1951 i 1952 r., w wieku niespełna 53 lat.
Żona Jana Chrzanowskiego – Zofia (ur. 1899 r.) wraz z 10-letnim wówczas synem Tadeuszem (ur. 1929 r.), w momencie wybuchu wojny pozostała na terenie Kopyczyniec. Po krótkim czasie żołnierze radzieccy nakazali im opuścić mieszkanie, po czym rodzina znalazła tymczasowe schronienie u koleżanki Zofii Chrzanowskiej. W lutym 1940 r. w obawie przed zatrzymaniem przez NKWD Zofia Chrzanowska wraz z synem podjęła próbę ucieczki z tymczasowego miejsca zatrzymania. Nowe miejsce schronienia nie okazało się być bezpieczne – zostali zatrzymani przez funkcjonariuszy NKWD. Po kilku godzinach sprawdzania danych, Zofia Chrzanowska z synem odzyskała wolność. Na przestrzeni następnych miesięcy wielokrotnie zmieniali miejsce zamieszkania i uciekali przed ponownym zatrzymaniem, udając się do Husiatyna. Na fali akcji wysiedleńczej Polaków z Kresów Wschodnich po zakończeniu II wojny światowej, Zofia Chrzanowska z synem opuścili Husiatyn w czerwcu 1945 r., po czym na stałe zamieszkali na terenie Bytomia.
W ramach „Archiwum rodziny Chrzanowskich” do zasobu OA IPN w Katowicach zostały przekazane fragmenty wspomnień Tadeusza Chrzanowskiego, skany książeczki wojskowej Jana Chrzanowskiego oraz duża kolekcja fotografii w formie plików cyfrowych. Wśród przekazanych fotografii znajdują się zdjęcia wykonane na Kresach Wschodnich w okresie dwudziestolecia międzywojennego dot. życia rodzinnego, spędzania wolnego czasu, m.in. podczas wycieczek i spotkań towarzyskich. Ważną część kolekcji fotografii stanowią zdjęcia wykonane podczas II wojny światowej, które ukazują przebieg szlaku bojowego Jana Chrzanowskiego od pobytu w Rumunii przez Bliski Wschód aż po Wielką Brytanię.
Odrębną część zbioru fotograficznego stanowią fotografie należące do Tadeusza Chrzanowskiego. Fotografie te zostały wykonane w latach 50-tych XX w. i dokumentują wyjazdy turystyczne Tadeusza Chrzanowskiego na terenie Polski. W zbiorze fotografii odnajdziemy zdjęcia z Zakopanego, Trójmiasta, Wrocławia a także z Karkonoszy i Beskidu Żywieckiego oraz ze Świerklańca.
Całość kolekcji zawiera ponad 200 zdjęć. Fotografie zostały wykonane w latach 1915–1955 i stanowią bezcenne źródło historyczne, pokazują ciekawy obraz życia społecznego Polaków na Kresach Wschodnich przed wybuchem II wojny światowej, dokumentują wydarzenia podczas II wojny światowej, a także losy jednego z tysięcy polskich żołnierzy walczących w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.
Sygnatura: IPN Ka 454/79, t. 1–3.